Ram Narayan Meena

Academic Officer (Sanskrit)

National Institute of Open Schooling,

(Ministry of Human Resource and Development)

A-24, 25, Sector-62, NOIDA, U.P.-201309


 Abstract: Western Theater is not only manifestation of human emotions but it was always been used a tool of liberation and emancipation. Since its origin to contemporary time, it addressed its contemporary issues and tried to present them in realistic ways.  From its emergence it was linked with rituals and ceremonies, later on it served in holistic scenario of the society.

Keywords: Theater, myths, rituals, liberation, emancipation, classical, religious Drama, morality, authority, Tragedy, comedy, Romance etc.  

The investigations regarding the origins of theater is a very old one in western tradition of theater. It begins with different kinds of myths. The western tradition believes in the myth that when the first human being saw another human being in Eden, the theater came into being. The logic behind this myth is that when a person communicates to the other, to understand the other person and to be understood by them, with the aid of body movements or any kind of gestures, the art of theatrical performance comes into existence. Thus, we see that the theatre in western tradition emerged from myth, religious and social rituals and related ceremonies. Rituals are deeply connected to myths because at the root of all the rituals there is a myth that converts itself and is expressed through the theatre. Myths also enter into tradition and customs of any culture in all ages and again it expresses itself through rituals and ceremonies and also through theatre.

In western literary history, The Pyramid texts[i] are the earliest example of rituals and ceremonies converting into theatrical forms[ii]. Theatre of the western world can be divided as Classical, Modern and Postmodern Theatre as marking some differences among them during different Periods. In classical theatre, we can identify moralistic plot. The classical theatre used established historical forms to convey meaning while the modern theatre used acting methods.

We can understand the development of classical theatre by studying its different phases of emergence. Before the rising of the Greek civilization, theatre was the mean to communicate with the people to fulfil the objectives of kings and priests of that time. Greeks shifted the theatre in service of the society, which was the main objective of it. It is considered that the Greek theatre has originated from the figure ‘Thespis’ who is a citizen of the ancient Greek city of Thespian. In those times, ‘Thespis’ was the exponent of the new style called tragedy. In This new style, one performer performed the words of individual characters in the different stories. In this process different masks have been used.

After Thespis, Aeschylus[iii] introduced the concept of second and third actor in his dramas to expand the possibility of plot and histrionics, which was later developed by Sophocles[iv]. The role of chorus is very important in Greek drama but by the development of characters in Sophocles’s dramas, it was decreased. Euripides[v] adopted naturalistic approach in which we can see foreshadow of later drama form. Aeschylus, Sophocles and Euripides were tragedy writer while Aristophanes[vi] and Menander[vii] were comedy play writers.

After the decline of Greek prosperity, Romans saved the theatre in Rome. The Alexander (Macedonian General) preserved and kept the theatre and Greek plays alive. Roman theatre adopted many theatrical elements from Greek theatre in a widespread way. Roman theatre was divided in two forms- first was ‘Fabula Palliata’ and second was ‘Fabula Togata’. What constituted Fabula Palliata form of Roman theatre were some Greek theatre plays that were translated into the Latin language and some others which were written based on the concepts of Greek theatre plays. The term Fabula Togata was employed to include Roman native origin. Plautus[viii] was the famous playwright who wrote this type of drama.

In medieval period, at the time of the fall of the Roman Empire and before the Renaissance[ix] (About 1000 A.D. to 1400 A.D.) is called “Dark age” in European history. In this period, the theatre slowly declined. The church outlawed the theatre describing it as sinful to perpetuate myths. In spite of this, the church had supported the theatre through the entire medieval time.

“This resulted from the Church’s need to establish itself in the community…The Church ultimately linked its own religious holidays with these seasonal festivals and began to use dramatic form to illustrate the stories underlying these holidays so as to reinforce their religious connotation and to better communicate the stories to an illiterate congregation.”[x]

Plays were based on miracle, passion and morality and were staged in open-air theatres near by the Church, which were enjoyed and admired by the society. The miracle play staged largely in France as well as the mystery play in England. The morality play is also the type of a religious drama which reached its peak in 15th centaury AD. Morality plays were religious allegories, the most famous being everyman. Another type of popular drama in medieval times was the interlude primarily known for entertainment. Beside the Church, many theatre troupes, itinerant street players, jugglers, acrobats, animal trainers and theatre bands also helped carry forward and preserve the certain aspects of theatre like fictional characters or stock characters. By the Protestant Reformation Movements, the Catholic Counter-Reformation Movements, stability of government, hegemony of state and the idea of secularization affected the theatre in different manner, which helped it to re-emerge as secular theatre.


Influence of renaissance on theatre changed the pattern and echo of the theatre all over the Europe. Italy was the first country in entire Europe where both imitation and translation of the classical theatre and dramatic works occurred. The works of Terence, Plautus, Seneca Ariosto and Machiavelli (La Mandragola, 1524 A.D.) were largely explored and applied. The Giovanni Battista Guarini (1537A.D.–1612 A.D.) and Torquato Tasso were made very popular in the pastoral drama in Italy.

Intermezzo was the most popular Italian form of theatre in renaissance period. Role of the music and lively entertainment in theatre were increasing and this was the main reason that the native interest for the music was considered as the important factor behind the emergence of the opera form in 16th century A.D.

 “Reformation and recovery of classical models of art and literature were the most important influences that led to more liberal understanding of the nature of truth and its discussion in theatre”[xi].

Under the influence of renaissance, religious drama was suppressed because it was considered that main reason of civil unrest is performance of religious drama. As an effect of this, the supreme authority of Church and its influence on theatre was curtailed. The result of this was suppression of religious drama, as the religious controversy caused by the performance of religious dramas contributed to civil unrest. As the central authority of Church was fragmented, power of the local/regional bodies increased. Latin was over-powered by vernacular that led to more secular and regional topics and nature of theatre.

In France, Estienne jodelle’s work Cleopatre captive (1553 A.D) started classical imitation. Before it, the French drama was based on Roman models as well as Italian imitations therefore it suffered from the same rigidity. Alexander Hardy who is called first professional playwright of France initiated the romantic reaction to classical dullness which continued till the Cardinal Richelieu supported classic forms of theatre in 17th century A.D. In Spain, Lope de Rueda  started the path future Spanish drama as romantic, lyrical and the mixed tragicomic form. Lope de Vega and Pedro Calderón de la Barca were also the famous renaissance playwrights of Spain.  Lope de Vega wrote the plays of many types. He emphasized on plot, character and romanticism. The influence of renaissance was less on theatre in England than the Italy. In England, theatre was mostly influenced by protestant reformation and the movement towards nationalism. Drama was free from classical rigidities during 16th century in England. William Shakespeare (1564 A.D.-1616 A.D.) was the great dramatist of the renaissance period as his tragedies, comedies and chronicle plays are landmark in the history of theatre. Before Shakespeare, we can see a number of notable playwrights who came in limelight under ‘Elizabethan theatre’ and ‘Jacobean theatre’.  John Lyly, Thomas Kyd, Christopher Marlowe and Ben Jonson were famous among them. In 1642 A.D., England parliament banned the theatre and it remained so till 1660 A.D. Theatre during that period had gone out of focus. However, French and Italian traditions of theatre influenced the theatre in England during the period. After 18th Century to continue onwards, Theatre in all major traditions continue changing in different manner under the effect of ‘commercialization of all kinds of art forms’, ‘technological development’, ‘generalization of subject matter’, ‘expansion of the world of ideas and  thinking process’, ‘participation of ordinary people’ which makes it more accessible to masses, ‘handover of the theatre from the hands of the Church and monarchs to newly emerged classes like the merchants, the industrialists, the bourgeoisie and then the masses and ordinary people.


If we see in reference to postmodern theatre, the classical theatre is characterised by its value addition in its dramatic plot and Aristotle’s laws of dramatic unities is very closely associated to it. When classical theatre had transformed in modern theatre we see that with the movement of ‘man’/character at the forefront of dramaturgy, Hegelian philosophy renewed into modern drama.

In a strong reaction to the overwhelming influence of absurdist and nihilistic approaches   a new kind of theatre emerged as Postmodern theatre in the Western world in the late 1970s and early 1980s. This new theatrical style challenged, attacked and deconstructed a number of the core ideas often presented in Modernist theatrical productions considering the Postmodern notion of “truth” as ultimately unverifiable. An audience was to judge the truth in respect of drama being presented. The main techniques being used in post modern theatre can be summed up as follows-

• Radical experimentations in language and thought;

• The pastiche of different textual and historical sources;

• The inclusion and even outright celebration of sources and tropes taken from popular culture;

• The use non-linear storytelling conventions;

• The abandonment of any attempt to replicate reality;

• The flagrant combination of wild humor with terrible tragedy;

• The self-conscious acknowledgement of a play’s fictionalise and;

• The privileging of theatrical improvisation over the strict adherence to a script.

Postmodern Western theatre responds to the multi-cultural, ironic, cynical, and chaotic social, political, philosophical and artistic atmosphere of the last quarter of the 20th century and the first decade of the 21st century .It does not consider world as an absurd destructive place . Post modern tendency views meaning and truth relatively. The playwrights and directors such as Tom Stoppard, David Mamet, Sam Shepard and Eric Bogosian are considered among the most popular and prominent practitioners of Postmodern Western theatre.

As an abstract, the western theatre has such a long rich tradition it underwent through many changes time to time. the beautiful art of entertainment known as theatre has religious origin but later on so much acclaimed by the sublime hearts of spectators that it became part of public life .True nature , human folly , etiquettes , ways of living , copying pseudo manners of  restoration era theatrical art produced ‘magna-carta’ of human behaviour  . With advancement of technology and internet arts forms are being reshaped, transformed taking new shapes. The more updated version of theatrical art in form of cinema is playing crucial role to reflect contemporary socio political life of people. By going through the article an erudite serious reader will surely develop a deep understanding to the theatrical concepts and its evolvement.


[i] The time period of the Pyramid texts considered near about 2800B.C to 2400 B.C.

[ii] http://www.cwu.edu/~robinsos/ppages/resources/Theatre_History/Theahis_1.html  accessed on 25.09.2012.

[iii] Tragic trilogy text –Oresteia / 525-456 B.C.

[iv] Text -Oedipus Rex / 496-406 B.C.

[v] The time period of Euripides is considered near about 480 B.C.-406 B.C.

[vi] The time period of Aristophanes is considered near about 448-380 B.C.

[vii] The time period of Menander is considered near 342-292 B.C.

[viii] The time period of Plautus is considered near 250 B.C.-184 B.C.

[ix] Renaissance is a French word, which means ‘rebirth’. Renaissance was a Socio-cultural movement (between near about the 14th century A.D. to the 17th century A.D.) started from Italy when Greek texts and classical scholars moved to Italy after fall of Constantinople city in 1453 A.D., which later covered entire Europe.

[x] http://www.tctwebstage.com/ancient.htm; accessed on 05.10.2012.

[xi] http://web.viu.ca/gardinere/thea112/Lectures/renaissance_theatre_europe.htm; accessed on 08.10.2012

An Overview of Folk Theatrical Forms of Eastern Rajasthan

An Overview of Folk Theatrical Forms of Eastern Rajasthan

Ram Narayan Meena

Academic Officer (Sanskrit)

National Institute of Open Schooling,

(Ministry of Human Resource and Development)

A-24, 25, Sector-62, NOIDA, U.P.-201309


Rajasthan is a culturally colourful and rich state and has very long tradition of folk theatrical forms. We can witness the different types of forms like Khyāl, Nautanki, Jaipur Tamāśā, Bhavāi, Kathputali, Swāng, Gavari and Oral tradition of Nath,Yogi’s in eastern part of the state.

Keywords: Folk Theatre, Drama, Narrative Folklore, Diversity, Culture and Heritage.

Full Paper

Geographically, being a largest state of India, Rajasthan is a culturally ‘melting pot’ where people have multi folk cultural identities. Being a culturally rich, Rajasthan is called “Rangeela Rajasthan” which means people in Rajasthan live with variety of cultural thoughts and it gives Rajasthan a status of “Albela”[i] state in the country.

Rajasthan has a very long and vibrant tradition of folk theatre forms from the very long back and have a very rich tradition of professional performers like Dholis, Jogis, Bhaats, Nats, Mirasis, Bhands and Bhopas. These performers of folk arts widely made the folk theatre popular.

Under colonial rule, kings of the different provinces used to organize play performances by inviting different drama troups and performers in their court just for the entertainment of the king and courtiers. This thing encouraged the theatre and these troups slowly started to perform in towns and small villages.

We can witness the history of folk theatre of Rajasthan in folk life but lack written records. Despite having a long tradition, its standarised theatrical forms could not enriched. After coming up of ‘Parsi theatre’ in this region, folk-forms of the Rajasthan came under its influence and after that drama writing in Rajasthani language began.

Shiv Charan Bhartiya is known as the first Rajasthani language dramatist. His first published drama was ‘Kesharvilas’ which is written in 1900 A.D. and after that he published ‘Bhdhapa ki Sagai’ in 1906 and ‘Pataka Janjal’ in 1907. His writing exposed the social evils.

Bhagwati Prasad Daruka was another Rajasthani language dramatist who wrote ‘Vriddh Vivah’ in 1903 and ‘Bal Vivah’ in 1918 (1920). Gulab Chand Nagauri wrote ‘Marivadi mausar aur sagai janjal’ in 1923 and Narayan Das Agarwal wrote ‘Kanya bikri’ in 1938. Narayan Das Agarwal wrote ‘Maharana Pratap’ in 1994 in which he made experiment like Sanskrit language dramas where divine or main characters (so called upper clan characters) speaks in main language (i.e. Sanskrit language) and other character delivered their dialogue in dialects (i.e. Prakrit language or Apabhramsa language) which they use in their daily life. In this way Narayan Das Agarwal added new thing in Rajasthani drama however these types of dramas were unstgaeable due to the lack of multy-lingual speakers in form of actors.

Under the inspiration of freedom movement and social reformation movement in early dacdes of 20th centuary many drama have been written in Rajasthani language. ‘Bhoomika’, ‘Jethva Ujali’, ‘Eklavya’, ‘Ek Aur Yuddha’ are the important plays of the Rajasthani language which were staged. 

After independence, Shyam Agarwal and Ranendra Bhargav represented the drama ‘Under Secretary’ in 1958. D. P. Thukral, Maya Israni, Arun Mathur, Bharat Ratna Bhargav, Mohan Maharshi, Sartaj Mathur, Bhanu Bharati, Rizvi Usman, Arjun Dev Charan, Manmohan Mathur, A. Hamidulla are the famous exponents who contributed much in the field of Rajasthani drama.

Many government  and other institutions like ‘Abhisarika’, ‘Kala Sangam’, ‘Bhartiya Lok Kala Mandal’, and ‘Jawahar Kala Kendra’, ‘Rajsthani Natya Akadamy’ etc. also played crucial role in the promotion of folk theatre and drama.

Other theatrical personalities like Habib Tanvir, Ugam Singh etc. also contributed. Habib Tanvir produced ‘Charandas Chor’ drama which was based on Vijaydan Detha’s famous story.

Besides the drama writing, Rajasthan have different types of folk theatre like Khyāl, Nautanki, Jaipur Tamāśā, Bhavāi, Kathputali, Swāng, Gavari, Oral Tradition of Nath, Yogi’s etc. Here we will introduce the theatrical forms parvailed in ‘Eastern Rajasthan’.

  • Khyāl Theatre: Khyāl theatre is very popular folk theatre of Rajasthan. Some studies[ii] Show that Khyāl theatre emerged near about 18th century and remained same in coming 200 years[iii]. But theatrical traditions of the area indicate that origin of Khyāl theatre came up within the Bhakti movement because the stanzas used by Kabira are directly connected to the folk performance of the Khyāl and its plot. Due to the diversity of culture in Rajasthan, Khyāl theatre have different forms in the name of the city, acting style, the community or the author’s name such as ‘Śekhāvāti Khyāl’, ‘Kuchāmani Khyāl’,  ‘Cidāvi Khyāl’, ‘Jaipuri Khyāl’, ‘Mārvādi Khyāl’, ‘Alibuxi ‘Khyāl’, ‘Turra[iv]-Kalagi Khyāl’,  ‘Turra-Kalagi Dangal (Akharas)’, ‘Hela Khayal Dangal’
  • Nautanki Theatre: Nautanki folk theatre of Rajasthan is very famous folk art which entered in 19th century in the regions around Haryana and Delhi and after that spreaded all over Rajasthan and even in north part of the country. Its emergence is considered from the ballads and bards recitals and that is why artists of Nautanki theatre have both acting and singing qualities. The story plot of the Nautanki is generally based on mathology, historical narrations, folklores, romances and contemporary Socio-Political issues.
  • The Oral Tradition of Narrative Folklore of Naths or Yogis (Jogis): This is also a very famous folk art which is rooted in folk life from long ago and is related to the tradition of monks, hermits and the ascetic tradition. Thease Naths or Yogis used to go to one place to another and telling folklore stories of the life of ‘Guru Gorakhnath, Raja Gopichand, Baba Bhritari, Raja Vikaramaditaya and Bhakta Puranmal etc.’ in native narrative languages.
  • Jaipur Tamāśā: This is a unique form of musical dramatical folk play having classical touch. It emerged in 18th centuary near the ‘Agra’ Region which is called ‘Khayāl-Tamāśā’ during the regime of Mugal emperor Aurangzeb. After the ban on musical folk arts by Mugal emperor, the ‘Khayāl-Tamāśā’ artists moved in Jaipur under the patronage of Maharaja SawaiJaisingh where this art enriched by Bhatt family with renamed ‘Jaipur Tamāśā’.  ‘Jaipur Tamāśā’ has full of dancing and acting styles and is based on classical, semi-classical and folk melody.
  • Bhavāi Theatre: Bhavāi folk theatre of Rajasthan is very similer to ‘Swang’ folk theatre and considered its origin near about 13-14th century in ApabhramsaJain religious verses. ‘Abul Fazal’ also mentioned in his book ‘Ain-e-Akbari’ regarding the Bhavāi[v].  Presently Bhavāi folk theatre has satire on Socio-Political isuues and criticism like injustice, inequality etc. in its plot. Changing the local regional language in plot, Bhavāi folk theatre now uses the words of ‘Hindi-Urdu- Marwari’ mixture language in play representation.
  • Kathaputli Theatre: The word ‘Katha’ means story and the word ‘putli’ means puppet; combining the two wards come out as ‘Kathaputali’ and story (In play form) represented through puppet/puppets is called Kathaputli There are many kinds of puppets used in Kathaputli theatre all over the world like glove puppet, string puppet, rod puppet, shadow puppet and many others. In Rajasthan, the kathaputali artists use string puppets and these puppets called ‘marionettes’[vi]. Many strings are attached with the different parts of the puppet like waist, hands and the head.  Sutradhar[vii] of the Kathputali theatre (who is also the called main puppeteer) drive puppets through the strings of the puppet and another artists narrate the story with songs and dilouges. There are also fixed some other artists who help the Sutradhar with music instruments like Dhol[viii], Jhanj-Manjeera[ix] and Harmonium.
  • Swang (Mime) Theatre: According to the studies of some scholars[x], Swang theatre is considered its origin near about the 15th centuary A.D. as we got some indication about the Swang theatre in the literature of Bhakti movement poet Kabir and also in the Abul Fazl’s  ‘A’in-e-akbari’.  Braj language (Dialect of Hindi language) text ‘Hasyarnava’ written by Rasarup or Kamarup is considered the first written text written for Swang theatre between 1686 and 1689[xi] and ‘Madhava Vinoda’ written by Somnath Chaturvedi in 1752 is the another Braj Language text of Swang[xii]. Swang thaetre has good combination of dance, songs, dialogues, mimicry (Nakal) and presentation of dance-drama.

In nutshell, we witness very long tradition of various popular forms of theatrical art of Rajasthan. This tradition has under gone through many changes from time to time and enriched at high degree level and manifested its uniqueness among other cultural traditions of India. As a result Rajasthan became a favorite attracting place for artistic people from the nation and worldwide.

In contemporary time, theatrical forms of Rajasthan must be preserve and promote through developing traditional infrastructure and encouraging folk theatrical forms and artists of the region.

[i] Having different characteristics.

[ii] Devilal Samar, “The Dance Dramas of Rajasthan,” Cultural Forum 6, no. 3 (May 1964): 44.

[iii] Grounds for play: the Nautanki theatre of North India(ISBN-9780520072732), University of California press, Berkeley and Los Angeles, California, USA, December 1991

[iv] A cluster of gold threads tied on the turban (Pagari) of actor.

[v] In a tree-less tract even a bunch of eranda (caster oil plant) makes a good show (Bhavāi);  http://en.wikipedia.org/wiki/Bhavai   accessed on 07.09.2012.

[vi] A small figure of a person operated from above with strings by a puppeteer.

[vii] Main artist of the Kathputali theatre who handle strings of the puppets.

[viii] Drum

[ix] Cymbals

[x] Hansen, Kathryn. Grounds for Play: The Nautanki Theatre of North India. Berkeley:  University of California Press, c1992 1992. (http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft9v19p2qq/) page no.64

[xi] Ibid, page no.64 (This study by Hansen is based on Ram Narayan Agrawal, Sangit , 42-44; Shivkumar Madhur, Bharat ke loknatya , 27; Somnath Gupta, Hindi natak sahitya ka itihas , 16; Gopinath Tivari,Bharatendukalin natak sahitya , 77.)

[xii] Ibid, page no.64

वैदिकवाङ्मये वर्णितानि काव्यतत्त्वानि

वैदिकवाङ्मये वर्णितानि काव्यतत्त्वानि


सहायकप्रोफेसरः, संस्कृतविभागस्य, राँचीकालेजस्य





नमोऽस्तु तस्यै श्रुतये यां दुहन्ति पदे पदे।

ऋषयः शास्त्रकाराश्च कवयश्च यथामतिः।।

एतद्देशस्य भारतस्य महत्सौभाग्यम् आस्ते यत् अत्र विश्वस्य प्राचीनतमम् अतिविपुलं सुसमृद्धं संसारस्य अज्ञानान्धकारापहं विश्वकल्याणविधायकं वैदिकवाङ्मयं विद्यते। वाङ्मयेऽस्मिन् मुख्यतः चत्वारो वेदाः, शताधिकम् उपनिषदः, अनेके ब्राह्मणग्रन्थाः, आरण्यकग्रन्थाः, निरुक्तव्याकरणकल्पशिक्षाज्योतिषप्रभृतिवेदाङ्गग्रन्थाश्च। वाङ्मयमिदं सर्वविधशास्त्राणां पुराणानाम् इतिहासस्य सुविस्तृतकाव्यसाहित्यस्य च अक्षयं स्रोतं वर्तते। अथाभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिहेतुकस्य धर्मस्य परमार्थभूतसिद्धान्तनिचयावगतेः साधनभूता जगतामैहिकामुष्मिकपरममङ्गलसम्पदानाय भगवता करुणावरुणालयेनाविर्भावं प्रापिता भगवन्तो वेदा एवास्माकं धर्मसर्वस्वमिति केषां शास्त्रज्ञानजुषां विदुषां नावगतम्? वेदो नाम तत्त्वदर्शिनामृषीणां चिरन्तनतपसः साधनायाश्च प्रतिफलम्। अप्रतिमं निदर्शनमेतदार्यमनीषायाः।

सुविदितमेव तथ्यं यत् मानवसमाजस्य सर्वविधकल्याणमुद्दीश्य काव्यसृष्टिः प्रकल्पिता नैसर्गिकप्रतिभाशालिभिः लोकोत्तरवर्णनानिपुणैः कविभिः। कविभणितिः अत्यन्तप्रभावकारिणी भवति। रामायणादिकाव्यं पठित्वा तत्क्षणमेव सहृदयाः लोकोत्तराह्लादस्य अनुभवं कुर्वन्ति।काव्यस्यैवैष महिमा वर्तते यदिदं समस्तेषु शास्त्रेषु समादृतं दृश्यते। काव्यस्य मूलं वेदाः एव। काव्यशास्त्रीयसिद्धान्तानां मूलमपि वेदाः। काव्यनिर्माणस्य प्रेरणा तस्य प्रयोजनञ्च वेदे निर्दिष्टमस्ति। काव्यशब्दस्य कविशब्दस्य च चर्चा वैदिकवाङ्मये प्राप्यते। ऋग्वेदः कथयति- यो अध्वराय पारिणीयते कविः[1],   अग्निर्होता कविक्रतुः[2], अग्निर्विश्वानि काव्यानि विद्वान्[3], आपेवानामभव केतुरग्ने मन्द्रो विश्वानि काव्यानि विद्वान्[4], ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनाम्।[5]

काव्यस्य बाह्यतत्त्वम् अन्तस्तत्त्वम् इति तत्त्वद्वयमपि सुष्ठु विवेद वैदिकः कविः। सत्यप्यन्तस्तत्त्वस्य उत मनस्तत्त्वस्यो उताहो हृत्तत्त्वस्य प्राधान्ये बाह्यतत्त्वस्य नादरूपस्य महत्त्वं कथमपि न हीयते। वस्तुतस्तूभयोः पृथक्करणमपि न सम्भवति। भावप्राबल्यानुरूपं रसानुकूलञ्च नादसौन्दर्यमपि समवायसम्बन्धेनोद्भवति प्रतिभानवतः कवेः। ऋग्वेदे बहु बहुशश्च प्रतिपादितं यद् यथा कोऽपि तक्षा दारुं तष्ट्वा रथं निर्माति तथैवाहं सूक्तं करोमि- अहं तष्टेव बन्धुरं पर्यचामि हृदा मतिम्।[6]  ततश्चैव तक्षन्व्यासकीरिप्रभृतयश्शब्दा रूपकरूपेण कविपर्यायवाचिनः प्रयुक्ताः ऋग्वेदे। नव्य-भद्र-सुकृत-स्वया-अतक्षम् इत्यादीनि पदानि वैदिककाव्यसमीक्षाप्रसङ्गेऽतीव महत्त्वपूर्णानि सन्ति। वेदानुशीलनेन भूयसां प्राचीनानामर्वाचीनानाञ्च कवीनां निर्देशस्स्फुटं परिचीयते। कविताया वैशिष्ट्यञ्च तदीया मौलिकतां मेनिरे वैदिकर्षयः। सुहोत्रो भारद्वाजस्स्वकीयां ऋचमपूर्व्यां जुघोष।[7] बार्हस्पत्यस्य भरद्वाजस्य कविता ‘नव्यसी’,’शुचिः’ चास्ति।[8] रेजुर्वैश्वा-मित्रस्स्वकवितायां सममेव नवीनतां पवित्रतां व्यापकतामद्वितीयताञ्च निर्दिशन्नाह-‘समानमस्या अनपावृदर्चक्ष्मया दिवो असमं ब्रह्म नव्यम्’[9] इति। ‘सूर्यस्य दुहितुः’ कल्पना  ‘सरस्वत्याः’ कल्पना चापि वैदिककवेः काव्यीयचेतनामाविष्करोति।

क्रान्तदर्शिणो हि कथ्यन्ते कवयः। निरुक्तकारः कथयति यत् कववतीति कविः कवृ वर्णने इत्यस्मात्’।,अर्थात् यः खलु कवयति स कविः। वेदभाष्यकाराः कविशब्दं क्रान्तिकर्मा क्रान्तदर्शी क्रान्तप्रज्ञश्चेत्याद्यर्थान्तरेषु प्रयुञ्जाना दृश्यन्ते।

काव्ये दोषाभावः अपेक्षितः। इत्थं विचार्य कथितम‌स्ति-

सक्तुमिव तितिउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमक्रत।

अत्रा सखायः सख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मी निर्हिताऽधिवाचि।।

विविधकाव्यतत्त्वानां दृष्ट्या वेदानां आमूलचूलाध्ययनमावश्यकमेवेति मन्ये। काव्यस्य तत्त्वानि एतादृशानि सन्ति येषां सन्निवेशेन काव्यसृष्टौ लोकरञ्जकगुणाः स्वतः प्रादुर्भवन्ति तस्मात् काव्यं सर्वग्राह्यम्। तानि च इम‌ानि प्रमुखतत्त्वानि अलङ्कारः, रीतिः, वक्रोक्तिः, औचित्यम्, ध्वनिः रसश्च। कविप्रतिभामवाप्य इमानि तत्त्वानि काव्ये अपूर्वं सौन्दर्यं उत्पादयन्ति।

इदमुच्यते यच्छिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्तच्छन्दोज्योतिषां वेदोपस्कारकत्वात्तदङ्गत्वं यथा सिध्यति तथैवालङ्कारशास्त्रस्यापि वेदोपकारकत्वात्सप्तमं वेद‌ाङ्गत्वं सिध्यतीति। सत्यमेवैतद्यदलङ्कारशास्त्रं काव्यस्वरूपविवेचकत्वाल्लौकिकसाहित्यसम्बद्धं किन्तु तत्प्रयोजनीभूतस्य काव्यसाहित्यस्य तु प्रियासम्मततया प्रवृत्तिनिवृत्युपदेशद्वारेण भावशोधनपूर्वकं सकुकुमारमतीनामपि प्रतिभाविशदीकरेण वेदशास्त्रादौ सम्मुखीकरणाद्वेदाङ्गत्वं सिध्यत्येव।

साम्प्रतं अस्माभिः वैदिकवाङ्मये वर्णित‌ानि काव्यतत्त्वानि समुपस्थातव्य‌ानि। ऋग्वेदे वृत्त्यनुप्रासश्छैकानुप्रासो यमकञ्चेत्यलङ्कारत्रयं पदे पदे नयनगोचरां याति। दिङ्मात्रं यथा-

हंसः शुचिषद् वसुरन्तरिक्षसद् धोता वेदिषदतिर्थिर्दुरोणसत्।

नृषद् वरसदृतसद् व्योमसदबजा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतम्।।[10]

वैदिकमन्त्रेषु अलङ्कारस्य शोभा अवलोकनीया अस्ति।उपमालङ्कारस्य सौन्दर्यं भावप्रवणत्वञ्च नूनमावर्जयति चित्तं सहृदयानाम्। तद्यथा-

उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम्।

उतो त्वस्मै तन्वं विसस्रे जायेव पत्य उशती सुवास‌ाः।।[11]

अत्र पूर्णा श्रौती वाक्यगा उपमा। लुप्तोपमाया नैक‌ानि निदर्शनानि दृग्गोचरीभवन्ति। दिङ्मात्रं यथा-

अधा मित्रो न सुधितः पावकोऽग्निर्दीदाय मानुषीषु विक्षु।[12]

कस्यापि राष्ट्रस्य सम‌जस्य च संस्कृतेः सभ्यताया धर्मस्य दर्शनादिकस्य च विशदं चित्रं वयं तदीयसाहित्ये प्रयक्तासु उपमासु सम्यगवलोकयितुं पारयामः। ऋग्वेदीयोपमानामाधारेण तदानीन्तनसमाजस्य छविदर्शनं नूनमेव मनः रञ्जयति। दृशाऽनया उपमानां विभाजनमेवं विधातुं पार्यते-

  1. देवतासम्बन्ध्यपमानवत्य उपमाः
  2. पुराणेतिहासाभ्यामात्तोपम‌नशालिन्य उपमाः
  3. यज्ञसम्बन्ध्युपमानयुक्ता उपमाः
  4. मानवक्षेत्रादात्तोपमानवत्य उपमाः
  5. पशुसम्बन्ध्युपमानवत्य उपमाः
  6. युद्धक्षेत्राद‌ात्तोपमानशालिन्य उपमाः
  7. प्राकृतिकोपम‌ानवत्य उपमाः

एतेऽपि भेदाः पुनर्नैकेषूपभेदेषु संविभक्तुं पार्यन्ते। तद्यथा- मानवक्षेत्रीयोपमानानां विचारप्रसङ्गे जातेर्ज्ञातेश्चात्तान्युपमानानि। गृहप्रास‌ादादीनामलङ्काराणां वेशभूषाणां मनोरञ्जनसाधनानां कलानाञ्चोपमानत्वेन प्रयोग इत्यादि। उपरिलिखितप्रकारेणोपमानामध्ययनेन वैदिकसमाजविषये च नैकानि महत्त्वपूर्णानि तथ्यानि समासादयामः।

ऋग्वेदस्य अयं मन्त्रः उपमाचतुष्टयसम्पन्नोऽस्ति-

अभ्रातेव पुंस एति प्रतीची गतीरुगिव सनये धनानाम्।

जायेव पत्य उशती सुवासा उषा हंसेव निरणीते अप्सः।।[13]

उपमाया अनन्तरं ऋग्वेदे रूपकमेव महत्त्वपूर्णोऽलङ्कारः, उपमाया अतिशयसामीप्यञ्च अत्र हेतुः। यथाकथमपि साम्याभिव्यञ्जनमेव वैदिकरूपकस्य वैशिष्ट्यं वर्तते। तद्यथा-

उदुत्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः।[14]

अत्र सूर्यरश्मिषु अश्वस्यारोपः।

तं नाकमर्यो अगृभीतशोचिषं।

रशत् पिप्पलं मसतोवि धुनुथ।[15]

अत्र नभसि वृक्षत्वारोपः।

तथापि नैकेषां रूपकाणां काव्यीयसौन्दर्यं निभालनीयमेव-

दिवो सर्वत्र उरुपक्षा उदेति।

मध्ये निहितः पृथ्विरश्मा।।

अधोलिखिते मन्त्रे किमपि शोभनमेकदेशविवर्तिरूपकं दृश्यते-

प्राता रथो नवो योजि सस्निश्चतुर्युगस्रिकशः सप्तरश्मिः।

दशारित्रो मनुष्यः स्वर्षाः स दृष्टिभिर्मतिभी रंह्यो भूत्।।[16]

एवमेवाग्निसूक्तेषु ‘घृतपृष्ठः’, ‘घृतकेशः’, ‘शोचिष्केशः’, ‘हिरण्यदन्तः’ इत्यादिषु मनोहारि रूपकं दरीदृश्यते।

विरोधाभासस्य कमनीयता यथा-

नीचा वर्तन्ते उपरि स्फुरन्त्य अहस्तासो हस्तवन्तं सहन्ते।

दिव्या अंगारा हरिणे न्युप्ताः शीता सन्तो हृदयं निर्दहन्ति।।[17]

अर्थात् नीचैः तिष्ठन्ति तथापि स्फुरणं कुर्वन्ति, हस्तरहिताः सन्ति तथापि हस्तवन्तः वशीकुर्वन्ति। दिव्या अंगाराः सन्ति परन्तु यदा ते निक्षिप्यन्ते तदा ते शीतला भूत्वा हृदयं निर्दहन्ति।

अतिशयोक्त्यलंकारस्य शोभा द्रष्टव्या मन्त्रेऽस्मिन्-

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते।

तयोरन्यः पिप्पलः स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति।।[18]

परमसारगर्भितोऽयं मन्त्रः। अत्र मानवशरीरं पिप्पलवृक्षेव प्रदर्शितमस्ति। ईश्वरः जीवश्च द्वौ पक्षिणौ इव मित्रवत् अस्य शरीररूपवृक्षस्य हृदयनीडे निवसतः। प्रारब्धानुसारं यानि सुखदुःखरूपाणि कर्मफलानि उपलभ्यन्ते तान्येव पिप्पलस्यास्य फलानि सन्ति। तत्र जीवात्मरूपः एकः पक्षी तत्फलं प्रेम्णा आस्वादयति।हर्षविषादं चानुभवन् स्वकर्मफलं भुङ्क्ते। अपरः ईश्वररूपपक्षी कदापि इमानि फल‌ानि न अश्नाति, केवलं तत् विलोकयन् तिष्ठति।अर्थात् ईश्वरः शरीरे प्राप्तसुखदुःखादीनां नास्ति भोक्ता। स केवलं साक्षिरूपेण विराजते। प्रायः सर्वे काव्यालङ्काराः वैदिकवाङ्मये उपलभ्यन्ते।

सुप्रसिद्धेऽक्षसूक्ते विभावनया मनोहारि उदाहरणं वर्तते-

नीचाः वर्तन्त उपरिस्फुरन्त्यहस्तासो हस्तवन्तं सहन्ते।

दिव्या अङ्गारा हरिणे न्युप्ताः शीताः सन्तो हृदयं निर्दहन्ति।।

एवमेव विख्याते-

इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गुरुत्मान्।

एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति अग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः।।[19]

रससिद्धान्तस्य यादृशं सर्वग्राह्यवचनानि वैदिकवाङ्मये उपलभ्यन्ते तादृशानि अन्यत्र दुर्लभानि। तत्र आत्मविवेचनं भूयिष्ठं उपपादितमास्ते। निष्कर्ष‌तः इदं प्रदर्श्यते यत् आत्मसाक्षात्कार एव आत्यन्तिकसुखस्य मूलमस्ति। एतत्कृते ‘रस’ शब्दस्य प्रयोगो विहितोऽस्ति-

रसो वै सः

रस ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दीभवति

वेदमन्त्रेषु शृङ्गारादीनां रसानां परिपाकः सहृदयजनान् आह्लादयति। शृङ्गाररसस्य प्रसङ्गः वर्तते मन्त्रेऽस्मिन्-

बतो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं चाविदाम।

अन्या किल त्वा कक्ष्येव युक्तं परिष्वजाते लिदुजेव वृक्षम्।।[20]

उषःसूक्तेषु शृङ्गाररसस्य छटा दर्शनीयैव। तथाहि-

‘कन्येव तन्वा शाशदानां एषि देवि देवमियक्षमाणम्।

सस्मयमाना युवतिः पुरस्तादाविर्वक्षांसि कृणुषे विभाती।।‘[21]

स्ववल्लभं सूर्यं दृष्ट्वा तरुण्या उषसो मनो नृत्यदास्ते स्मयमानवदना च स‌ा दयिताभिमुखं प्रतिष्ठते, प्रवृत्ते च रत्युत्सवे स्वकीयं वक्षः विवृणोति। अत्र स्थायिभावो रतिः। आलम्बनं सूर्यः। स्मितमभिसरणञ्चानुभावः हर्षश्च सञ्चारी।

ऋग्वेद एव श्यायाश्वो नाम कश्चिद् ऋषिर्विरहविह्वलो राजानं रथवीतिनं प्रति तस्य दुहितरमभिलक्ष्य रात्र्या स्वप्रणयसन्देशं प्रेषयति। प्रकरणेऽत्र विप्रलम्भशृङ्गारवर्णनं बलात् स्पृशति चेतस्सचेतसाम् एतादृशानि नानाविधानि प्रकरणानि ऋग्वेदे दृष्टिपथमुपयान्ति।

वीरकाव्यस्य रोमहर्षकरं वर्णनं वयमिन्द्रसूक्तेषु लभामहे। ऋतचक्रप्रर्वतयितारं राजानं वरुणं प्रति निजापराधशङ्कया भक्तो भक्तिभावनया ओतः प्रोतश्च सन् उच्चैर्निनाद-

उदुत्तमं मुमुग्धि नो वि पाशं मध्यमं चृत।

अवाधमानि जीवसे।।[22]

अपां मध्ये तस्थिवांसं तृष्णाविदज्जरितारम्।

मृडा सुक्षत्र मृडय।।[23]

वीररसस्य परिपाकः वर्तते अत्र-

यस्मान्न ऋते विजयन्ते जनासो यं युध्यम‌ाना अवसे हवन्ते।

यो विश्वस्य प्रतिमानं बभूव यो अच्युतच्युत जनास इन्द्रः।।[24]

एतत्सर्वमाधारीकृत्यैव काव्यशास्त्रप्रणेत‌ारः क‌ाव्ये रसस्यैव प्राधान्यं स्वीकृतम्। वाग्देवतावतारः आचार्यमम्मटः प्रतिपादयति- पानकरसन्यायेन चर्व्यमाणः पुर इव परिष्फुरन् हृदयमिव प्रविशन् सर्वाङ्गीणमिवालिङ्गन् अन्यत् सर्वमिव तिरोदधत् ब्रह्मास्वादमिवानुभावयन् अलौकिकचमत्कारी शृङ्गारादिको रसः।[25]

वेदेभ्यः एव रसनिष्यन्दिनः नाट्यकाव्यस्य समुत्पत्तिः सञ्जाताऽस्ति इति दृढं मन्यते भारतीयाचार्यैः। आचार्यप्रवरो भरतमुनिः कल्पस्थायिनि नाट्यशास्त्रे रहस्यमिदं विशदं विवृणोति। सामान्यजनानां क्लेशापनयनार्थं यथेष्टशान्तिप्रदानार्थं च देवानां प्रार्थनाम् उरीकृत्य ब्रह्मा चतुर्वेदाङ्गसंभवं सर्ववर्णरुचिकरं पञ्चमं वेदं नाट्यशास्त्रं नाट्यवेदं वा रचयामास। स वेदचतुष्टयाद् नाट्यशास्त्रोपयुक्तं तत्त्वचतुष्टयं गृहीतवान्। ऋग्वेदात् पाठ्यम्, सामवेदात् गीतं, यजुर्वेदात् अभिनयम्, अथर्ववेदाच्च रसतत्त्वम्। एवं पञ्चमोऽयं वेदः सर्ववर्णमनोरञ्जकत्वेन आविर्भवत्। उक्तं च नाट्यशास्त्रे-

तस्मात् सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम्।।

एवं सङ्कल्प्य भगवान् सर्ववेदाननुस्मरन्।

नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसम्भवम्।।

जग्राह पाठ्यमृग्वेदात् सामभ्यो गीतमेव च।

यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि।।[26]

मुनिना भरतेन ऋग्वेदादिवेदभागान्नाट्यतत्त्वमादाय विरचितं महनीयं नाट्यशास्त्रं निहितं च यत्र बीजं पाठ्यस्य गीतस्याभिनयस्य रसस्य चापि। ऋग्वेदस्य संवादसूक्तेषु नाट्यतत्त्वानां मूलं दृग्गोचरी भवति। तेषु च यथा अगस्त्य-लोपामुद्रा[27], यम-यमी[28], पुरूरवो-उर्वशी[29] इति। ऋग्वेदस्य संवादसूक्तान्येव नाट्यतत्त्वानामुत्पत्तिस्थानानि। श्रव्यकाव्ये च गद्यपद्यगीतिकाव्यानामुत्सोऽपि विद्यते। ऋग्यजुस्सामपदं चास्य विभागस्यैव प्रयोजकं तत्र। ऋगिति पद्यकाव्यस्य यजुसिति गद्यकाव्यस्य साम इति च गीतिकाव्यस्याभिदायकं पदम्।

काव्यशास्त्रे काव्यस्यात्मा ध्वनिः इति बहुमान्यसिद्धान्तोऽस्ति। अस्यापि बीजं वैदिकवाङ्मये विद्यते। श्रीमद्भागवतमहापुराणं तथ्यमिदं विशदं प्रकाशयति-

परोक्षवादवेदोऽयं बालानामनुशासनम्।[30]

अर्थात् वेदः परोक्षवादात्मको (यत्र शब्दार्थः कश्चिदन्यः प्रतिभाति तस्य तात्पर्यायः कश्चिद् विलक्षण एव प्रतीयते स परोक्षवादः निगद्यते) वरीवर्ति। अयं कर्मणां निवृत्त्यर्थं कर्मविधानं करोति। यथा बालकाय मोदकस्य प्रलोभं प्रदाय कट्वौषधिं दीयते तथैव वदः तत्त्वज्ञानविहीनेभ्यः स्वर्ग‌ादिसुखस्य प्रलोभं प्रदाय तान् श्रेष्ठकर्मकरणे प्रवर्तयति। वस्तुतः वेदेषु यत् स्वर्गादिरूपफलस्य वर्णनमास्ते तस्य आशयः नास्ति फलस्य सत्यप्रतिपादनम् अपितु तदभिप्रायोऽस्ति सत्कर्मसु रुचिजननम्-

वेदोक्तमेव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितमश्वरे।

नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्थाफलश्रुतिः।।[31]

इत्थं सुस्पष्टमिदं तथ्यमिदमस्ति यत् सर्वे वेदाः ध्वनिप्रधानाः।

वक्रोक्तिः काव्यजीवितम् इत्ययमपि सिद्धान्तः विशदीकृतः आचार्यकुन्तकेन। अस्यापि आधारः वैदिकमन्त्रा एव। यथा हि अयं मन्त्रः-

चत्वारि शृङ्गा त्रयोऽस्य पाद‌ा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासोऽस्य।

त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्यमाविवेश।।[32]

भिन्नाः भिन्न‌ाः शास्त्रकर्तारः स्वशास्त्रानुसारम् अस्य अर्थं निरूपयन्ति। वेदभाष्यकारः आचार्यसायणः यज्ञानुरूपस्य व्याख्यां कृतवानस्ति। महाभाष्यकारः पतञ्जलिः व्याकरणसम्मतम् अस्य अर्थं प्रकाशयति। नाट्यशास्त्रप्रणेता भरतमुनिः नाट्यस्य दृष्ट्वा मन्त्रस्यास्य मीमांसां कृतवानस्ति। एवमेव वेदेषु अनेके मन्त्राः विद्यन्ते ये विभिन्नार्थबोधका वर्तन्ते। एतादृशान्येव मन्त्रान् आधारीकृत्य वक्रोक्तिः विशदीक्रियते।

वेदानाम् अभिव्यक्तिः प्रायः प्रसादगुणयुक्ता वर्तते। अत्र गूढविषया अपि अतिरोचकशब्दैः निरूपिताः सन्ति। एतत्कारणात् ऋचाम् अर्थबोधने सौविध्यं भवति।

साहित्यस्य चरमं लक्ष्यमस्ति मानवान् प्रेयात् पराङ्मुखं विधाय श्रेयसं प्रति उन्मुखीकरणम्। वैदिकवाङ्मये निःश्रेयससिद्धये बहवः उपायाः निरूपिताः सन्ति। पुनश्च अस्माकं काव्यसाहित्यं साम्यवादस्यापि परिपोषकः वर्तते। वैदिकवाङ्मये अपि आध्यात्मिकसाम्यवादः सम्यक् निरूपितोऽस्ति। सर्वे मानवाः समानाः सन्ति। कविः विश्वबन्धुत्वस्य अभिलाषं करोति। अयमपि सिद्धान्तः वैदिकवाङ्मयेन एव गृहीतः-

यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मन्येवानुपश्यति।

सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते।।

यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद् विजानतः।

तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वमनुपश्यतः।।[33]

काव्यं रचना भवति कविश्च रचनाकर्ता। द्वावपि इमौ शब्दौ अनादिवैदिककालादेव अस्मिन्नेवार्थे प्रयुज्येते।वेदेषु जगत्स्रष्टुः नाम कविरस्ति-

कविर्मनीषी परिभूः स्वयंभू[34]

तस्य स्रष्टुः अजरामररचनायाः नाम क‌ाव्यम् वर्तते-

पश्यदेवस्य काव्यं न ममार न जीर्यति[35]

इत्थं तथ्यमिदं स्पष्टं भवति यत् वैदिकवाङ्मये सकलकाव्यतत्त्वानि विद्यन्ते। तानि एव तत्त्वानि काव्येषु नाटकादिषु काव्यशास्त्रग्रन्थेषु च सविस्तरं प्रकाशितानि सन्ति। वस्तुत विभिन्नरचनां विधाय रचयितारः वैदिकवाङ्मयस्य उपबृंहणं कुर्वन्ति।

[1] ॠग्वेदे-3/2/17

[2] तत्रैव-1/1/5

[3] तत्रैव-3/1/18

[4] तत्रैव-3/1/96

[5] तत्रैव-9/96/6

[6] तत्रैव-10/129/5

[7] तत्रैव-6/32/1

[8] तत्रैव-6/8/1

[9] तत्रैव-10/89/3

[10] तत्रैव-4/40/5

[11] तत्रैव-10/71/4

[12] तत्रैव-4/6/7

[13] तत्रैव-1/124/7

[14] तत्रैव-1/50/1

[15] तत्रैव-5/54/12

[16] तत्रैव-1/18/1

[17] तत्रैव-10/34/9

[18] तत्रैव-1/164/20

[19] तत्रैव-1/164/46

[20] तत्रैव-10/10/13

[21] तत्रैव-1/123/10

[22] तत्रैव-1/25/21

[23] तत्रैव-7/89/4

[24] तत्रैव-2/12/9

[25] काव्यप्रकाशे-चतुर्थ उल्लासे

[26] नाट्यशास्त्रे-1/12, 16, 17

[27] ऋग्वेदे-1/165

[28] तत्रैव-10/10

[29] तत्रैव-

[30] भागवते-11/4/44

[31] तत्रैव-11/4/46

[32] ऋग्वेदे-4/58/3

[33] ईशावास्योपनिषदि-6, 7

[34] शुक्लयजुर्वेदे-4/8

[35] सामवेदसंहितायाम् 4/4/3

भारतीयसंस्कृतौ पर्यावरणचिन्तनम्

भारतीयसंस्कृतौ पर्यावरणचिन्तनम्

डा. धनञ्जयवासुदेवद्विवेदी
सहायकप्रोफेसरः, संस्कृतविभागस्य,
राँची कालेजस्य राँचीविश्वविद्यालयस्य,
राँचीस्थस्य, झारखण्डस्य

विश्वस्य प्रचीनतमसंस्कृतिषु भारतीयसंस्कृतिः अन्यतमा वर्तते। अस्याः वैशिष्ट्यमनन्यसाधारणमस्ति। संस्कृतिस्तावत् केति सर्वेषां प्रबुद्धजनानां जिज्ञासा। तत्र समासेनेदं कथितुं शक्यते यत् संस्कृतिः कस्यापि देशस्य दर्पणो भवति। ‘सम्’ उपसर्गपूर्वकात् ‘कृ’ धातोः क्तिन् प्रत्ययात् निष्पद्यते ‘संस्कृतिः’ शब्दः। सम्यक् कृतिः संस्कृतिः। अर्थात् यत्र परिष्कृता आचारा व्यवहारा भवन्ति तत्र संस्कृतिः।भारतीयसंस्कृतिः परमपरिष्कृता सुतरां सम्पन्ना भूयिष्ठं परिपुष्टा लोककल्याणविधायिनी आस्ते।आध्यात्मिकी भावना, धर्मप्राधान्यं, पारलौकिकीभावना, सदाचारपालनम्, आत्मसंयमः, कर्मवादः, विचारसहिष्णुता, यज्ञविधानं, सत्यपरिपालनम्, अहिंसापालनम्, त्यागः, मातृपितृगुरुभक्तिः प्रभृतयः भारतीयसंस्कृतेः विशेषता।
अधुना देशे विदेशे सर्वत्र पर्यावरणस्य भूयिष्ठं चर्चा चलति। प्रायः सर्वे एकमत्या तथ्यमिदम् अङ्गीकुर्वन्ति यत् मानवजीवने पर्य‌ावरणस्य महत्त्वं सर्वाधिकम् अस्ति। मनुष्याणां वनस्पतीनां पशुपक्षीणां च अभिवृध्यर्थम् अस्माकं समीपस्थानि सर्वत्र वर्तमानानि पञ्चमहाभूतानि परमावश्यकानि वर्तन्ते। भौतिकोन्नतिः भवेत् आध्यात्मिकी सिद्धिर्वा स्यात् एतत्सर्वस्य कृते स्वच्छजलस्य, स्वस्थवनस्पतेः, वृक्षाणां संरक्षणस्य परिष्कृतवायुमण्डलस्य, वसुधापरिरक्षणस्य, निर्दुष्टपरिवेशस्य, संस्कारसम्पन्नस्य अनुशासितस्य च समाजस्य आवश्यकता भवति। एतत् सर्वं मिलित्वा पर्यावरणं कथ्यते। संक्षेपेण कथितुं शक्यते यत् येन आवरणेन जीवा सर्वदा आवृताः तिष्ठन्ति तद् एव आवरणं पर्यावरणं कथ्यते।
पर्यावरणं यदि परिशुद्धम् अस्ति तर्हि सर्वत्र सुखसमृद्धिरनामयं च भविष्यति। स्वल्पभौतिकसाधनैरपि जीवने शान्तिः आनन्दानुभूतिश्च भविष्यति। प्रदूषिते पर्यावरणे मानवजीवनं विविधव्याधिसंपीडितं स्थास्यति। अस्मिन् अवसरे अस्य तथ्यस्य स्थापना करणीया अस्ति यत् सुसमृद्धे विस्तृते च संस्कृतसाहित्ये पर्यावरणसम्बन्धे कीदृशाः विचाराः विराजन्ते। वेदेभ्यः आरभ्य इदानीं पर्यन्तं संस्कृतसाहित्ये पर्यावरणसम्बन्धिनी संचेतना बाहुल्येन राजते।
भारतीयसंस्कृतौ महर्षिभिः पर्यावरणसंरक्षणस्य कृते बहवः उप‌ायाः परिकल्पिताः। पर्यावरणस्य सर्वे अवयवाः सन्तुलिताः सुव्यवस्थिताश्च भवेयुः इति तथ्यं प्रदर्शयति अथर्ववेदस्यायं मन्त्रः-
यस्यां समुद्रा उत सिन्धुरापो यस्यामन्नं कृष्टयः सम्बभूवुः।
यस्यामिदं जिन्वति प्राणदेजत् सा नो भूमिः पूर्वपेये दधातु।।
पर्यावरणं द्विविधम्-प्राकृतिकपर्यावरणं सांस्कृतिकपर्यावरणञ्च। प्राकृतिकपर्यावरणस्य अन्तर्गते पञ्चमहाभूतानि वनस्पतयः, जीवजन्तवश्च समाहिताः सन्ति। सांस्कृतिकपर्यावरणस्य अन्तर्गते मानसिक-बौद्धिक-आध्यात्मिकप्रभृतितत्त्वानि आगच्छन्ति।
संस्कृतसाहित्ये प्राकृतिकपर्यावरणं प्रति समादरस्य संरक्षणस्य च महती परम्परा विद्यते। प्राकृतिकपर्यावरणेऽपि वृक्षाणां महत्त्वं संरक्षणञ्च प्रति चेतना धर्म-दर्शन-साहित्य-व्याकरण-कलासु च चिरकालादेव परिलक्षिता। अस्माकं संस्कृतौ पर्यावरणसंरक्षणार्थं वनस्पतिलोकस्य सुरक्षा परमावश्यकी। तत्त्वद्रष्टारो ऋषयः सर्वप्रथमं वनस्पतिनां यथार्थं ज्ञानं प्राप्तवन्तः। तत्पश्चात् ते कथयन्ति स्म-गृहस्थानां, मुनीनां, तपस्विनां, गुरुकुलानाम्, आश्रमवासिणां, साधकानां, कवीनां, दार्शनिकाणां, गवेषकाणां, चिकित्सकानां, परिशुद्धवातावरणस्य च कृते वनस्पतयो महोपयोगिनः भवन्ति। वनस्पतीनां महत्त्वातिरेकं विलोक्य मनीषिभिः तेषां भूयिष्ठं धार्मिकं महत्त्वं निरूपितम्।
न केवलं वैदिकसाहित्ये अपितु लौकिकसंस्कृतवाङ्मये अपि अस्माकं पूर्वजैः मनीषिभिः च पुरातनकालादेव वृक्षाणां महत्त्वं प्रामुख्येन प्रतिपादितम्।अतएव संस्कृतसाहित्ये वृक्षाः अस्माकं धर्मस्य, विभिन्नसंस्काराणां सामाजिक-सांस्कृतिक-क्रियाकलापनाञ्च धार्मिकास्थायाः प्रतीकरूपे वर्णिताः। वैदिककालादेव अश्वत्थ-उदुम्बर-प्लक्ष-न्यग्रोध-आम्रवृक्षाणां पल्लवाः धार्मिकमाङ्गलिककृत्येषु च शोभना अभिमता। यथा अग्निसोमसू्र्यादीनां देवत्वं वेदेषु स्वीकृतं तथैव वृक्षाणाम् अपि देवत्वं स्वीकृत्य स्थाने-स्थाने वृक्षाणां स्तवनं कृतम् ऋषिभिः। यथा-‘नमो वृक्षेभ्यः’ , ‘वृक्षाणां पतये नमः ’, ‘नमो वन्याय च ’।
ऋग्वेदे तु एकं सम्पूर्णं सूक्तं वनदेवतायै प्रस्तुतं यत्र प्रभूतान्नयुता अरण्यानी सर्वेषां जन्तूनां मातृरूपेण वर्णिता।मन्त्रद्रष्टारः ऋषयः तथ्यमिदं सम्यग् रूपेण जानन्ति यत् वृक्षाः लताश्च न केवलं पुष्पैः फलैः काष्ठादिभिश्च विश्वं समृद्धं कुर्वन्ति अपितु प्राणदायकवायुना पर्यावरणमपि माधुर्यमयं कुर्वन्ति। अत एव वृक्षाः सर्वथा संरक्षणीयाः। न केवलं संरक्षणीयाः अपितु नूतनवृक्षाः अप्यारोपणीया।
वृक्षाणां संरक्षणार्थं संस्कृतसाहित्ये वृक्षाः मनुष्यस्य पुत्रवद् वर्णिता। मत्स्यपुराणे कथितम् अस्ति-‘दशपुत्रसमो द्रुमः’। ज्ञानिनः सदैव वृक्षैः सह पुत्रवद् व्यवहरन्ति। सानुरागं तेषां रोपणं, संरक्षणं, पोषणं, विकासं विस्तारं च कुर्वन्ति। महाभारते एतत्सम्बन्धे स्पष्टनिर्देशाः प्राप्यन्ते-
वृक्षादयः पुत्रवद्रक्ष्या वृक्षास्तारयन्ति परत्र च।
तस्मात्तडागे सद्वृक्षा रोप्याः श्रेयार्थिना सदा॥
पुत्रवत्परिपाल्याश्च पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः।
यथा पुत्रः ‘पुम्’ नामकनरकात् स्वपितरं तारयति तथैव वृक्षोऽपि स्वरोपयितारं त्रायते महतोभयात्। श्रीमद्भागवतमहापुराणं प्रतिपादयति यत् यो नरः एकम् अश्वत्थम्, एकं पिचुन्दम्, एकं न्यग्रोधं, दशचिञ्चिणीं, त्रयं कपित्थबिल्वामलकं, पञ्चाम्रवृक्षान् आरोपयति स कदापि नरकं न याति-
अश्वत्थमेकं पिचुन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दशचिञ्चिणीम्।
कपित्थबिल्व‌ामलकं त्रयं च पञ्चाम्रवापी नरकं न गच्छेत्॥
पर्यावरणप्रदूषणनिवारणाय वृक्षारोपणस्य महती आवश्यकता वर्तते तथ्यमिदं वैज्ञानिकाः अपि स्वीकुर्वन्ति। अत एव वैदिकः ऋषिः वदति-‘वनस्पतिं वन आस्थापयध्वम्’ । चाणक्यनीतिदर्पणे साधुप्रतिपादितं यत् एकेनैव सुवृक्षेण सम्पूर्णं वनं पर्यावरणञ्च आनन्दमयं सुवासितं च विधीयते। भारतीयपरम्परानुसारं शास्त्रानुसारञ्च वृक्षाः मानवजीवनस्य आधाराः सन्ति। व्यवहारेणापि सिध्यति तथ्यमिदम्। पर्यावरणप्रदूषणेऽस्मिन् जगति पर्यावरणसंरक्षणं सर्वेषामेव चिन्ताकरः विषयः वर्तते। अत्र वृक्षाः पर्यावरणस्य महत्त्वपूर्णसंरक्षकाः वर्तन्ते। पर्यावरणस्य संतुलनार्थं नियमितरूपेण वृष्ट्यर्थं जलवायुनियमनार्थं भूमिक्षरण-निवारणार्थं च वृक्षाणां संरक्षणं संस्कृतसाहित्ये सुतरां प्रतिपादितम्। अस्मिन् साहित्ये वृक्षच्छेदनं निषिद्धम्। यजुर्वेदे पर्यावरणशुद्धिम् अभिलक्ष्यैव औषधीनां हिंसा निषिद्धा-‘मोषधीर्हिंसी’ ।
जैवसंरक्षणस्य कृतेऽपि संस्कृतसाहित्ये विपुलसन्दर्भाणि प्राप्यन्ते। यजुर्वेदस्य एकस्मिन् मन्त्रे ऋषिः प्रार्थयति-‘यजमानस्य पशून् पाहि’ । अथर्ववेदे तु कथितमस्ति यत् वन्यपशवः तु रुद्रस्य संरक्षणे सन्ति। यदि एषा वार्ता अस्ति तर्हि वन्यपशूनां संरक्षणम् आवश्यकम्। अभिज्ञानशाकुन्तलमपि कथयति-‘आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यो न हन्तव्यः’।
बादरायणश्रीकृष्णद्वैपायनव्यासेन पर्यावरणसन्तुलनाय वनानां जन्तूनाञ्च महत्त्वं प्रतिपादयति महाभारतस्य उद्योगपर्वणि-
निर्वनो वध्यते व्याघ्रो निर्व्याघ्रः छिद्यते वनम्।
तस्माद् व्याघ्रो वनं रक्षेद् वनं व्याघ्रं च पालयेत्॥
आकाशतत्त्वं पर्यावरणस्य प्रधानत्त्वरूपेण विराजते। वेदेषु आकाशस्य वर्णनम् अन्तरिक्षरूपेण प्राप्यते। पितृरूपेण आकाशतत्त्वस्य चर्चा पदे पदे विराजते। पितरं प्रति यथा आचरणीयं तथैव आकाशतत्त्वं प्रति अपि। यजुर्वेदे ‘द्यौशान्तिरन्तरिक्षं शान्तिः’ इति मन्त्रे पर्यावरणसन्तुलनाय तस्य रक्षणाय चोद्घोषः प्राप्यते। सम्प्रति जनाधिक्याद् विविधवैज्ञानिककोपकरणप्रयोगाद् ध्वनिविस्तारकयन्त्रस्थप्रचुरयोगाच्च ध्वनिप्रदूषणेन आकाशं प्रदूष्टम्। ध्वनिप्रदूषणनिराकरणाय निम्नलिखितो निरुक्तोद्धृतः ऋग्वेदीयो मन्त्रः विशेषरूपेण द्रष्टव्योऽस्ति-
भद्रं वद दक्षिणतो भद्रमुत्तरतो वद।
भद्रं पुरस्तान्नो वद भद्रं पश्चात्कपिञ्जलः॥
कदाचिज्जनाः परस्परं सम्भाषणे आसुरीवाचमश्रित्य कोपाग्निशुष्कैः संतापकारिभिः शब्दैः पर्यावरणं दूषयन्ति। तदा वाग्जन्यं दोषमपाकर्तुं शुद्धा एव वाचः प्रयोक्तव्याः। यथा चोक्तं वेदे-
इयं या परमेष्ठिनी वाग्देवी ब्रह्मसंशिता।
ययैव संसृजे घोरं तथैव शान्तिरस्तु नः।।
सम्प्रति वायुतत्त्वम्।शुद्धेन वायुना लोके प्राणिनश्चिरं जीवनं धारयन्ति। अत एव दुर्गन्धविकारयुक्तो वायुः सर्वदा शोधनम् अपेक्ष्यते। महाकविकालिदास्तु ‘यया प्राणिनः प्राणवन्तः’ इति उदीर्य वायोर्जीवने कियान् महिमा विद्यत इति प्रतिपादितवान्।वेदेषु बहुशो वायोः अनाविलत्वम् अभ्यर्थमानः ऋषिः कथयति यत् समन्तात् निर्दोषाः सगन्धाः वाताः वान्तु। लोके शुद्धः प्रवहन् गन्धवहः सर्वरोगहरो भवति। शुद्धवायुः पितेव अस्मान् पाति, भ्रातेव संभरणं करोति, मातेव निर्माति तनोति च जीवनवृद्धिं लोके चिरं स्थातुं प्रेरयति। जीवनपीयूषनिधिरूपा वायवः सर्वप्राणिनां प्राण‌ाधाराः। यथा-
‘वात आ वातु भेषजं शम्भु मयोभु नो हृदे।प्र ण आयूँषि तारिषत्॥
उत वात पितासि न उत भ्रातोत नः सखा।स नो जीवातवे कृधि॥
यददो वात ते गृहेऽमृतस्य निधिर्हितः।ततो नो देहि जीवसे॥‘
अयं वायौ अन्तर्हितः अमृतस्य निधिः प्राणवायुः वर्तते। अयमेव शारीरिक-मलानि विनाशयति प्राणांश्च प्रयच्छति। वेदमन्त्रैः इदमपि संसूच्यते यत् प्रदूषिते व‌ायौ श्वासग्रहणेन मनुष्यः अल्पजीवी शुद्धे वाते च श्वासग्रहणेन भवति दीर्घजीवी। वेदमन्त्राः निर्दिशन्ति-
द्वाविमौ वातौ वात आ सिन्धोरा परावतः।दक्षं ते अन्य आ वातु परान्यो वातु यद्रपः॥
आ वात वाहि भेषजं वि वात वाहि यद्रपः।त्वं हि विश्वभेषजो देवानां दूत ईयसे॥
आ त्वमागमं शान्तातिभिरथो अरिष्टतातिभिः। दक्षं ते भद्रमाभार्षं परा यक्ष्मं सुवामि ते॥
अग्नितत्त्वम्। अग्निरियं पञ्चतत्त्वेषु एकः तेजसः प्रतीकः। सृष्टेः नियमनार्थं अग्नितत्त्वस्य सन्तुलनम् आवश्यकम्।यजुर्वेदः कथयति यद् अग्निः जीवनं पावयति। ऋग्वेदानुसारम् अग्निः दूषितान् पदार्थान् विनाशयति।
मानवजीवने जलस्य महत्त्वं सर्वातिशायि वर्तते। अत एव अथर्ववेदस्य द्वादशतमे काण्डे ऋषिः कथयति यत् अस्मच्छरीरपुष्ट्यर्थं शुद्धाः आपः प्रस्रवन्तु अप्रियाणि स्वादशून्यानि अस्वास्थ्यकराणि च जलानि दूरं गच्छन्तु। वेदेषु अपवित्रेण जलेन पवित्रजलमेलनं निषिद्धम्। जलप्रदूषणं निषेधयन् वैदिक ऋषिः वदति-‘माऽपो हिंसी’। जलं प्रति आदरस्य भावना प्रसरेद् अस्मदर्थम् अथर्ववेदे तथ्यमिदं स्थापितमस्ति यत् जले ईश्वरीयशक्तेः निवासः वर्तते-‘यासु देवीष्वधि देव आसीत्’। जलप्रदूषणस्य समस्या चिन्तायाः कारणं वर्तते। प्रदूषितजलपानेन मनुष्याः, पशवः, वृक्षाश्च रोगपीडिताः भवन्ति।संस्कृतसाहित्ये जलं देवस्वरूपेण वर्णितमस्ति। अस्मिन् साहित्ये नद्याः पूजायाः विधानम् अस्ति। गङ्गायाः सम्बन्धे उक्तमस्ति-‘गङ्गे तव दर्शनान्मुक्तिः’। पद्मपुराणं तु गङ्गादिपवित्रनदीनां प्रदूषणं परमभयावहम् अक्षम्यपापं मन्यते-
‘मूत्रं वाथ पुरीषं वा गङ्गातीरे करोति यः।
न दृष्टा निष्कृतिस्तस्य कल्पकोटिशतैरपि॥
श्लेष्माणं वापि निष्ठीवं दूषिकाङ्गं वाऽश्रु वा मलम्।
गङ्गातीरे त्यजेद् यस्तु स नूनं नारकी भवेत्॥‘
सम्प्रति पृथिवीतत्त्वम्। पृथिवी तु प्राणिनां कृते आधारभूता। अन्नादिभोज्यपदार्थां गवादिसम्पदां च धारयित्री पृथिवी वर्तते। ऋषिः कथयति-‘सा नो भूमिर्गोष्वप्यन्ने दधातु’।पृथिवीतत्त्वस्य प्रदूषणं प्रलयंकारि एव भविष्यति। प्रदूषणस्यास्य निरोधार्थम् एव वैदिक ऋषिः वदति-‘मा ते विमृग्वरि मा ते हृदयमर्पिपम्’। पृथिवीतत्त्वस्य संरक्षणाय एव पृथिवी मातृरूपेण प्रकल्पिता। अथर्ववेदे ऋषिः कथयति-‘माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः’।
संस्कृतसाहित्ये पर्यावरणस्य शुद्ध्यर्थं यज्ञस्य महनीयं महत्त्वम् अङ्गीकृतम्। भारतीयसंस्कृतौ यज्ञानुष्ठास्य महत्त्वम् अत्यधिकं विद्यते। वेदवेदाङ्गेषु यज्ञनिष्पादनस्य सविस्तरं विधयः वर्णिताः सन्ति। यदा तु घृतमिश्रिता आहुतयो यज्ञकुण्डे प्रदीयन्ते तदा तदुत्थितो धूमः वायुम्, आकाशम्, पृथिवीं सकलञ्च वातावरणं शोधयति सुगन्धितञ्च विदधाति। अत एव पर्यावरणसंरक्षणार्थम् अग्निहोत्रस्यापि महत्त्वं सर्वैरपि ऋषिभिः स्वीक्रियते। वेदेषु परमात्मना प्रतिपदं यज्ञादेशो दत्तः। पर्यावरणं शोधयितुं वेदेषु यज्ञानां भृशं विधानं लभ्यते। संस्कृतसाहित्ये यज्ञस्य महत्त्वं वर्णयद्भिः प्रोक्तमस्ति-‘यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म’।
वैदिककाले अस्माकं शास्त्रकारैः ऋषिभिश्च पर्यावरणस्य संरक्षणार्थं परिष्करणार्थञ्च अतीव उत्तमा प्रक्रिया आविष्कृता। विभिन्नगुणयुक्तानां सुगन्धितपदार्थानां होनान् आविर्भूतः यज्ञीयधूमः पर्यावरणस्य रक्षणं करोति। यज्ञानुष्ठानद्व‌ारा सर्वासां समस्यानां समाधानं सञ्जायते।पर्यावरणसंरक्षरणार्थं यज्ञानां महत्त्वं विद्वद्भिः स्वीकृतम्। आधुनिकाः वैज्ञानिकाः अपि दृढं विश्वसन्ति यत् वायुमण्डले विद्यमानविषाक्तगैसीयपदार्थानां विभिन्नरोगजीवाणुनां च विनाशाय यज्ञीयवह्नयः एव समर्थाः सन्ति। वस्तुतः यज्ञे प्रयुक्तपदार्थानां विविधरासायनिकपरिवर्तनं भवति। साधारणतया यज्ञाग्नेः तापः पञ्चाशदधिकस्य द्विशतस्य षट्शतस्य च डिग्रीसेल्सयस्य च मध्ये तिष्ठति। यज्ञे प्रज्वलितपदार्थानां तापे द्वादशशतस्य त्रयोदशशतस्य डिग्रीसेल्सियसस्य च मध्ये वृद्धिः जायते। पदार्थेषु उपस्थितहाईड्रोजनः वायुमण्डलस्य आक्सीजनेन सह संयुज्य अधिकमात्रायां वाष्पस्य सर्जनं करोति। वसायुक्तत्वाद् यज्ञीयघृतं यज्ञीयानाम् इन्धनानां सेल्यूलोजस्य तीव्रदहने सहायकं भवति। अस्याः अभिक्रियायाः प्रादुर्भूतस्य हाईड्रोकार्बनस्यापि शनैः शनैः दहनं भवति यत्फलस्वरूपं मिथाईलस्य इथाइलस्य, अल्कोहलस्य, फार्मिकाम्लस्य एसिटिकाम्लस्य च निर्माणं भवति। अस्यां प्रक्रियायां सुगन्धितपदार्थाः वाष्पीकृताः भूत्वा वायुना सह प्रसरन्ति विस्तृतक्षेत्रं च सुरभयन्ति। तदनन्तरं सूर्यस्य प्रकाशे रासायनिकक्रिया आरभ्यते।सुगन्धितानां धूमयुक्तानां पदार्थानां रासायनिकं संगुणनम् उपचयनं अपचयनं च भवति। अपचयनक्रियाद्वारा वायुमण्डले ऋणविद्युतीयावेशस्य आधिक्यं सञ्जायते। तदनु या वृष्टिः भवति तस्याः जलं सुतरां शुद्धं स्वास्थ्यप्रदं कीटाणुनाशकं च भवति। अनेन वारिणा सम्पूर्णवनस्पतिजगतः हरित्वं परिवर्धते।
सांस्कृतिकपर्यावरणस्य संरक्षणार्थं संस्कृतसाहित्ये पर्याप्तसङ्केताः विराजन्ते। भोगस्य प्रवृत्तिरेव सांस्कृतिकप्रदूषणस्य मूलकारणम्। भोगसंस्कृतिः त्याज्या ऋषीणां मते। अत एव ईशोपनिषदि कथितम् अस्ति-
‘ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम्॥‘
त्यागभावेन भोक्तव्यम्। परकीयवस्तून् प्रति न कदापि लोभः कर्तव्यः। संस्कृतसाहित्ये धर्मत्त्वस्य स्थापना वर्तते। धर्मातिक्रमेण लब्धा अपि सिद्धिः न चिराय भवति। धर्मस्यान्तर्गते यानि तत्त्वानि सन्ति तेषां यदि आचरणं सम्यक्रूपेण भवति तदा धार्मिकपर्यावरणं संरक्षितं भविष्यति। ‘धर्मं चर’ इति उपनिषद्वाक्यं तु वर्तते एव। सत्यं तु साक्षाद्धर्मरूपः। सत्यस्य सम्बन्धे अथर्ववेदे उक्तमस्ति-‘तपनो अस्मि पिशाचानाम्’ अर्थात् सत्यरूपः अग्निः राक्षसान् किंवा वैचारिकप्रदूषकतत्त्वानि अपाकरोति। वेदाः सदाचारपालनस्य शिक्षां ददति। सदाचरणशीलाः जनाः अनाचारयुक्तं पर्यावरणं दूरीकुर्वन्ति। आसक्तिः सर्वविधपर्यावरणप्रदूषणस्य मूले आस्ते। अत एव वेदाः उपदिशन्ति-मनुष्येण सदा अनासक्तिभावनया कर्म कार्यमिति। वेदवाक्यमस्ति-
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे॥
बौद्धिकपर्यावरणस्य संरक्षणार्थाय वैदिक ऋषिः वदति-‘याश्च पश्चामि यांश्च न तेषु मा सुमतिं कृधि’। साम्प्रतं मनसः प्रदूषणं दरीदृश्यते। यस्य मनः प्रदूषितं सञ्जायते स श्रेयं परित्यज्य प्रेयं प्रति धावति। अस्मात् कारणादेव विभिन्नप्रदूषणानि भवन्ति। यदि मनसः प्रदूषणस्योपरि नियन्त्रणं भविष्यति तदा तु पर्यावरणसंरक्षणं स्वयमेव भविष्यति। मानसिकपर्यावरणस्य संरक्षणाय ऋषिः वदति-‘तन्मे मनः शिवसङ्कल्पस्तु’। शिवसङ्कल्पना हि भारतीयसंस्कृतेः मूलतत्त्वेषु अन्यतमा। ‘सहृदयं सौमनस्यम्’ प्रभृतयः मन्त्राः पारिवारिकपर्यावरणस्य संरक्षणाय आवश्यकाः। ‘सं गच्छध्वं सं वदध्वं..’ प्रभृतयः मन्त्राः सामाजिकपर्यावरणस्य संरक्षणार्थाय आवश्यकाः।
स्पष्टं यत् अस्माकं संस्कृतसाहित्ये पर्यावरणस्य सर्वाणि अङ्गानि वर्णितानि तेषां महत्त्वं जनकल्याणाय विश्वकल्याणाय च उद्घाटितम् अस्ति।पर्यावरणप्रदूषणमुक्तये साधनानि अपि संस्कृतसाहित्ये वर्णितानि सन्ति।
वस्तुतः भारतीयसंस्कृतौ सर्वविधपर्यावरणस्य संरक्षणार्थं सुदृढा उपायाः निर्दिष्टाः सन्ति। अस्यां संस्कृतौ सर्वत्र ईश्वरस्य अस्तित्वं स्वीक्रियते-‘ईशावास्यमिदं सर्वं यत् किञ्च जगत्यां जगत्’। अतः सर्वं पूज्यम्-पृथिवी पूज्या, आकाशः पूज्यः, जलं पूज्यं, वायुः पूज्यः, सूर्यचन्द्रादयः पूज्याः। वृक्षादयः अपि पूज्या।

मेघदूतस्य प्रकृतिवर्णनम्

डा० धनञ्जय वासुदेव द्विवेदी

सहायक प्रोफेसर, संस्कृत विभाग, राँची कालेज,

राँची, झारखण्ड-834008


संस्कृतसाहित्ये कालिदासस्य स्थानं सर्वातिशायित्वेन विलसति। महाकविकालिदासस्य अद्भुतया विलक्षणया प्रतिभया सम्पूर्णमपि विश्वमाश्चर्यचकितं विहितम्। महाकविकालिदासस्य काव्येषु काव्यस्य वर्णनशैलीं नाटकेषु नाट्यकलां गीतिकाव्येषु च सरसं हृदयोद्गारं च वीक्ष्य सहृदयस्य चेतो प्रमुदितं जायते।

स्वकीयकाव्यचमत्कृत्या महा‌कविकालिदासो निखिलेऽपि संसारे ख्यातिम् अवाप। कालिदासस्य काव्येषु विचारगाम्भीर्यमस्ति, संसारस्यानुभवोऽस्ति, बहुमूल्याः सिद्धान्ताः सन्ति। तत्काव्येषु प्रसादगुणस्य अगाधता, माधुर्यगुणस्य मधुरः सन्निवेशः, कोमलक‌ान्तपदानां प्राचुर्यम्, उपमालङ्कारस्याऽपूर्वत्वम्, अलङ्काराणां रमणीयत्वम्, छन्दसां मनोहरत्वम्, भावसौष्ठवञ्चचैतानि पर्याप्तरूपेण विद्यन्ते। यया दृष्ट्या दृश्यते कालिदासकाव्यानि तयैव दृष्ट्या कालिदासकाव्यकलायाः कमनीयत्वमवलोक्यते। तत्काव्येषु विद्यमाना सरससरलसुबोधशब्दाः भावसाम्राज्यञ्चैतेगुणा न केवलं सहृदयानामपितु सामान्यजनानामपि मनांसि मुग्धीकुर्वन्ति। व्यङ्यार्थप्रतिपादनस्य विलक्षणशैली, रसप्रकर्षस्योत्तमं प्रकाशनम्, विस्तृतविषयस्य संक्षेपेण वर्णनम्, वर्ण्यविषयस्य मनोहरक्रमेण स्थापनं तद्रोचकत्वनिष्पादनं स्वाभाविकभावेन लोकोत्तरानन्दप्रदानपद्धतिप्रभृतयोऽनेके विशिष्टाः गुणाः कालिदासकाव्येषु राजन्ते।

कालिदासस्य काव्येषु पदलालित्य-रचनाचातुर्य-कल्पन‌ाशक्ति-प्रकृतिवर्णन-चरित्रचित्रणादीन्यधीत्य विश्वस्यैकैकः पाठकः प्रफुल्लितो जायते।  विश्वविख्यातस्य गीतिकाव्यस्य प्रणेत्रा पीयूषवर्षिणा कविना जयदेवेन कालिदासः कविताकामिन्या विलासत्वेन मन्यमानेन सः ‘कविकुलगुरुः’ इत्युपाधिविभूषितः। महाकविना बाणभट्टेन स्वकीये हर्षचरिते कालिदासप्रणीतकाव्यविषये स्वीयसद्भावं प्रकटयतोक्तम्-

निर्गतासु न वा कस्य कालिदासस्य सूक्तिषु।

प्रीतिर्मधुरसान्द्रासु मञ्जरीष्विव जायते॥[1]

दृश्यश्रव्यभेदेन काव्यानां द्वैविध्यम् अलङ्कारशास्त्रे प्रसिद्धम्। महाकवेः कालिदासस्य अमरकृतिषु दृश्यं काव्यम् अभिज्ञानशाकुन्तलं श्रव्यं च मेघदूतं देशेऽस्मिन् विदेशेषु च महतीं प्रथाम् अलभेताम्। मेघदूतं नाम काव्यं संस्कृतसाहित्यस्य प्रस्फुरत्प्रभरत्नमस्ति। वस्तुतः संस्कृतसाहित्यनभसि उज्ज्वलप्रभावसहितं विराजम‌नेन भानुकल्पेन कालिदासेन सङ्ग्रथितः ‘मेघदूतम्’ सन्देशकाव्येषु प्रथमोद्भूतः प्रथमस्थानीयश्च भवतीति निर्विवादोऽयं विषयः।  काव्यमर्मज्ञस्य सहृदयपाठकस्य दृष्टौ मेघदूतकाव्यं परमाह्लादजनकं लोकोत्तरसन्तुष्टिप्रदायकं च अस्ति। कविकलाधरस्य कालिदासस्य सर्वेषां काव्यानाम् अध्ययनं कृत्वा आधुनिकसमीक्षकशिरोमणिः आचार्यरामचन्द्रशुक्लो भणति यत् कविकुलगुरोः यादृशी एव कीर्तिः तस्य सप्तकाव्यरचनाकारणाद् विद्यते तादृशी एव कीर्तिः तदापि स्यात् यदि तेन अन्यान्यकाव्यरचनां विहाय केवलं मेघदूतस्यैव रचना कृता भवेत्।एतेन मेघदूतस्य सर्वातिशायि महत्त्वमभिव्यज्यते। दूतकाव्यमिदं काव्यकलायाः चूडान्तनिदर्शनम्। अस्मिन् हि जगद्गुरोः भारतस्य सुभव्या सभ्यता संस्कृतिः, विशाला सुखसमृद्धिः, विश्वमङ्गलविधायकं भारतीयजीवनदर्शनम्, देशस्य भौगोलिकम्, ऐतिहासिकं सामाजिकं राजनैतिकं च वैशिष्ट्यं विशदरूपेण चित्रितमास्ते। देशस्य एकतायाः अखण्डतायाश्चापि आकलनं अवलोकनं च कर्तुं शक्यते अत्र।

मेघदूतं नाम प्रकृतिप्रधानं खण्डकाव्यम्। काव्यस्यास्य सौन्दर्यमस्ति प्रकृतिसुषमायाश्चारुतया चित्रणम्। आदितोऽन्तं यावत् काव्यमिदं प्रियाया प्रकृतेरनवद्यानि अवदातानि च विविधानि बहुलानि दृश्यानि प्रस्तवीति कविः। वस्तुतः काव्यमेतत् प्रकृतेरेव काव्यमस्ति। तत्राभ्यन्तरीया बाह्या च प्रकृतिरन्योन्यं गाढमालिङ्गन्ती वीक्ष्यते।चेतनाचेतनयोर्मधुरं संयोगं कारयित्वा तयोरैक्यश्रियञ्च जगतः पुरो वितत्य कविर्यमुपकारं मनोज्ञं जगतश्चकार तदर्थं तत् सर्वथैव कविम्प्रति कृतज्ञतां  वहति। यस्मिन् काव्ये प्रकृति-पुरुषो मेघः स्वयं सन्देशहरः स्यात् मार्गश्च यस्य मेघस्य रहस्यावहज्योतिःपुञ्जपावनं गगनं स्यात् अलकां गन्तुं मेघस्य तरणीया नाना सानुमत्सरित्-कान्तारादिपदार्थाः स्युस्तस्मिन् काव्ये क्वाप्येतादृशं कथं द्रष्टुं शक्यं भवेत् यन्न स्यात् प्रकृतिपेशलम्।

मेघदूते क्वचित् स्निग्धच्छायातरुलसितः पुण्योदकपूतो रामगिर्याश्रमः, क्वचित् कुटजकुसुमान‌ां सौरभम्, क्वचिद् बल‌ाकानां पङ्क्तिः, क्वचिच्चातकानां निवहः, क्वचिदुच्छिलीन्ध्राया वसुधायाः सुन्दरता, क्वचित् स्रोतसां हृदयहारिणी तरलता, क्वचिच्छक्रशरासनस्यच्छटा, क्वचित् सद्यः सीरोत्कषणसुरभिक्षेत्राणां हसन्ती श्रीः, क्वचिच्च मधुकरगुञ्जितकुञ्जानाञ्च लक्ष्मीः दिव्यानेव विभ्रमान् प्रवर्षन्ती लक्ष्यते। वस्तुतः काव्यमिदं प्रकृतेरनुपमा रङ्गशालेव भाति। यथा प्रेक्षागृहे उपविष्टो दर्शको रङ्गमञ्चे विविधानि विचित्र-विचित्राणि दृश्यानि पश्यति तथैवास्य काव्यस्य पाठकोऽपि स्वसम्मुखे मनोहराणि प्रकृतेर्बहूनि रूपाणि नवनवानि प्रेक्षते। विन्ध्यादिकानां महीधराणां कमनीयता कदाप्युपस्थिता भूत्वास्मान् नन्दयति, कदापि स्फुटकमलामोदमैत्रीकषायः क्षिप्रावातोऽस्मान् संस्पृश्य प्रसादयति  कदापि पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारीणि शिलावेश्मान्यस्मदीयां कामवासनां जागरयन्ति;  कदापि कनकनिकषस्निग्धा सौदामिनी अस्मान् रञ्जयति; कदापि सगरतनयस्वर्गसोपानपङ्क्तिर्मन्दाकिनी नः पुनाति। ज्ञायते अस्मिन् काव्ये हि वेधसः सकला अपि प्रकृतिः कविना शब्दब्रह्मरूपे परिवर्त्य सम्प्रतिष्ठापितास्ति।

मेघकुलं वर्णयन् यक्षः वदति-हे मेघ! अहं त्वां जगत्प्रसिद्धे पुष्करावर्तकानां कुले प्रसूतं कामरूपिणमिनद्रस्य प्रधानपुरुषत्वेन वेद्मि। अतो भाग्यवशाद्वियुक्तपत्नीकोऽहं त्वयि याचकत्वेनोपस्थितः। सः कथयति यत् अधिकगुणे पुंसि याचना निष्फलाऽपि ईषत्प्रिया, एतद्वैपरीत्येन अधमे सा सफला सत्यपि ईषदि न प्रिया-

जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानां

जानामि त्वं प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः।

तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाद् दूर्बन्धुर्गतोऽहं

याच्ञा मोघा वरमधि गुणे नाधमे लब्धकामा।।[2]

कदाचिद् इन्द्रधनुषखण्डमणिप्रभासमन्वितो मेघः उज्ज्वलकान्तिसम्पन्नेन चित्रविचित्रेण बर्हेण गोपवेषो भगवान् विष्णुरिव प्रतीयते। इन्द्रायुधस्य शोभा दर्शनीया भवति। मेघं सम्बोधयन् यक्षः कथयति- हे मेघ! पद्मरागाऽऽदिमणीनां संमिश्रणमिव मनोहरमेतदिन्द्रायुधं परतो वाल्मीकविवराद् दृष्टिग्राह्यं भवति, येनोज्ज्वलकान्तिसम्पन्नेन पिच्छेन गोपवेषस्य कृष्णस्येव त्वदीयं श्यामं शरीरं शोभाऽतिशयसम्पन्नं भविष्यति-

रत्नछायाऽऽव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ता-

द्वल्मीकाग्रात्प्रभवति धनुष्खण्डमाखण्डलस्य।

येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते

बर्हेणेव स्फुररिरुचिना गोपवेषस्य विष्णोः।।[3]

दशार्णदेशस्य प्राकृतिकशोभा अतीव दर्शनीया वर्तते। मेघं सम्बोधयन् यक्षः वदति-हे मेघ! त्वयि निकटवर्तिनि सति दशार्णदेशोपवनानि केतकीपुष्पैर्हरितवर्णप्राचीरयुक्तानि गामररथ्यावृक्षाश्च काकाऽऽदिग्रामपक्षिणां कुलायनिर्माणैः सङ्कीर्णा जम्बूवनानि च परिपक्वफलैः श्यामानि भविष्यन्ति। एषं च तत्र हंसा वर्षाऽऽरम्भकालं वीक्ष्य कतिपयदिनानि यावत् स्थास्यन्ति-

पाण्डुच्छायायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नै-


त्वय्यासन्ने परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः

सम्पत्स्यन्ते कतिपयदिनस्थायिहंसा दशार्णाः।।[4]

महाकविना कालिदासेन मेघदूते उद्दीपनऽऽलम्बनेति द्विविधायाः प्रकृतेर्वर्णनं विहितम्। तत्र वन-पर्वत-नद्यादयः सन्त्याधारा आलम्बनात्मिकायाः प्रकृतेः। एकतस्तु कालिद‌ासो ‘धूमज्योतिः सलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः’ इत्युक्त्वा मेघं धूमाग्निजलवायूनां समुदायरूपं मनुते, अन्यतश्च सः मेघं वियोगोद्दीपकत्वेन वर्णयति। तथा हि-

तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः कौतिकाधानहेतोः

अन्तर्वाष्पश्चिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ।

मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः

कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे।।[5]

अत्र कथितमस्ति यत् यक्षो वाष्पवृत्तिं निरुध्याऽभिलाषोत्पत्तिकारणस्य मेघस्याग्रे कष्टाऽतिशयेन स्थित्वा चिरं चिन्तयामास। मेघदर्शने कान्त‌ासहितस्यापि जनस्य चित्तमन्यप्रकारं वर्तते, कण्ठालिङ्गनप्रणयिन्यां प्रियतमायां पुनः किं कथनीयम्।

यद्यपि स यक्षोऽष्टौ मासान् रामगिर्याश्रमेषु यापितवान् किन्तु आषाढस्य प्रथमदिवसे यदा सः आश्लिष्टसानुं मेघं ददर्श तदा तत्प्रियावियोगजन्यं दुःखमत्यधिकमुद्दीप्तं जातम्। तथा चाभिलाषोत्पत्तिकारणस्य तस्य पुरः कथमपि किञ्चित्कालं स्थित्वाऽन्तर्वाष्पं दधान। यक्षस्य हृद्येवमासीत् यत् मेघो यथा मामुद्दीपयति तथैव यदि मम प्रियामप्युद्दीपयेत्तदाऽवश्यमेव सा न भविष्यतीति वनिता जीवितालम्बनार्थी सः स्वपत्नीं प्रति स्वकुशलवृत्तं तदाश्वासनवचनं वा प्रेषयितुमतीवोत्सुकः सञ्जातः। सः कामार्तः सन् चेतनाचेतनविवेकशून्यो जातः, अत एव सन्देशप्रेषणार्थं मेघमुक्तवान्-‘सन्देशं मे हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य’ इति। मेघो न स्याच्चेत् यक्षवियोगिद्दीपनम्, सन्देशार्थं प्रार्थना मेघस्य दौत्यं किमपि न स्यात्, अतः मेघस्योद्दीपनविलास इति वक्तुं युज्यते।

उत्तरमेघे उद्धीपनात्मिकायाः प्रकृतेः प्रभूततरा सामग्री दृश्यते। चन्द्रिकाकल्पप्रसून-कमल-कुन्द-लोध्र-कुरबक-शिरीष-नीपादीनि पुष्पा‌णि उद्दीपनात्मिकायाः प्रकृतेः प्रातिनिध्यं कुर्वन्ति। अलकापुरी सततं शङ्करशिरःस्थितचन्द्रचन्द्रिकाचमत्कृता अस्ति। चन्द्रिका विषागार एव भवतीति सर्वथा प्रसिद्धमस्ति।

अलकापुर्याः प्राकृतिकसुषमायाः वर्णनं कृत्वा यक्षः कथयति-

हस्ते लीलाकमलमलके बालकुन्दानिविद्धं

नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुतामानने श्रीः।

चूडापाशे नवकुरबकं चारू कर्णे शिरीषं

सीमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनाम्।।[6]

अत्र वर्णितमस्ति यत् अलकायां कामिनीनां करे कमलं, चूर्णकुन्तलेषु माघ्यपुष्पगुम्फनम्, मुखशोभा लोध्रपुष्परागेण पाण्डुः, केशपाशे वासन्तं नवकुरबकपुष्पं श्रोत्रे सुन्दरं शिरीषपुष्पं, केशसीम्नि च त्वदाभिर्भावजनितं कदम्बपुष्पं वर्तते।

अलकापुर्याः प्राकृतिकसुषमायाः वर्णनं कृत्वा मेघः कथयति-अलकापुर्यां पादपाः सर्वदा कुसुमयुक्ताः मदोन्मत्तभ्रमरैः शब्दायमानाः दृश्यन्ते। कमलिन्योऽनवरतकमलाः हंसश्रेणिपरिवेष्टिताः,  गृहमयूराः सततोज्ज्वलबर्हा, रजन्यश्च नित्यचन्द्रिकोज्ज्वला अवलोक्यन्ते। अलकापुर्यां सूर्योदये सति गतिवशाद् चूर्णकुन्तलस्रस्तैः मन्दारपुष्पैः स्वर्णलताखण्डैः, श्रोत्रपतितैः स्वर्णपद्मैः शिरःस्थितैर्मौक्तिकसरैः स्तनत्रुटिततन्तुभिः हारैश्चाभिसारिकाणां रात्रिमार्गः सङ्केतितो भवति।

यक्षपत्न्यास्तु गृहाङ्गणे एव मरकतबद्धसोपानमार्गा वापी वर्तते, तत्तीरे च वर्षामेघप्रियो मयूरो नृत्यति। तत्र कुरबकवृक्षावरणस्य माधवीलतामण्डपस्य समीपे वर्तमानो रक्ताशोकः कान्तः केसरश्चापि किमपि अधिकमेवोद्दीपकतां सम्पादयतः।

मेघदूते वर्णिताः रेवा-वेत्रवती-निर्विन्ध्या-शिप्रा-गम्भीरा-चर्मण्वती-गङ्गादिनद्यः सन्ति आलम्बनात्मिकायाः प्रकृतेः प्रतिनिधिभूताः। मेघदूते एतासु नदीषु निर्विन्ध्या-गम्भीरादिभिर्नदीभिः सह मेघस्य सम्बन्धस्तथैच वर्णितोऽस्ति यथा नायिकाभिः सह न‌ायकस्य जायते। मेघो वेत्रवत्याः नद्याः जलं तथैव पिबति यथा कश्चिन्नायकः कस्याश्चिन्नायिकायाः सभ्रूभङ्गं मुखं पिबति, कामुकस्त्वस्याऽविकलं फलं च लभते। तथाहि-

तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानीं

गत्वा सद्यः फलमविकलं कामुकत्वस्य लब्ध्वा।

तीरोपान्तस्तनितसुभगं पास्यसि स्वादु यस्मात्

सभ्रूभङ्गं मुखमिव पयो वेत्रवत्याश्चलोर्मि।।[7]

यक्षः पुनः कथयति- हे मेघ! तरङ्गचलनेन शब्दायमानाः पक्षिणो रसनागुणा इव वर्तन्ते उपलस्खलनेन मनोहरं यथा तथा प्रवहन्त्या नाभिसदृशं जलभ्रमं दर्शयन्त्याः कामिनीसदृश्यास्तस्या निर्विन्ध्यायास्त्वं पथि रसमनुभवः यतः कामिनीनां कान्तेषु विलासप्रदर्शनमेव प्राथमिकं प्रार्थनावाक्यं भवति। तथा हि-


संसर्पन्त्याः स्खलितसुभगं दर्शितावर्तनाभेः।

निर्विन्ध्यायाः पथि भव रसाभ्यन्तरः सन्निपत्य

स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु।।[8]

परिणतफलशोभाभिः वनाम्रैश्छन्नोप‌ान्तः आम्रकूटपर्वतः कृष्णवर्णे मेघे आरूढे सति पृथिवीरूपिण्याः नायिकायाः स्तन इव शोभते यो मध्ये श्यामः शेषविस्त‌ारे च पाण्डुवर्णो भवति-

छन्नोपान्तः परिणतफलशोभाभिः क‌ाननाम्रैस्त्वय्यारूढे शिखरमचलः स्निग्धवेणीसवर्णे।

नूनं यास्यत्यमरमिथुनप्रेक्षणीयामवस्थायां मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपाण्डुः।।[9]

गम्भीरायाः नद्याः जलं तथैव निर्मलमस्ति यथा उदात्तनायिकायाश्चेतः प्रसन्नं स्यात्। तथा च तत्र चञ्चलमीनोल्लुण्ठनावलोकनानि कुमुदधवलानि सन्ति। तथा हि-

गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसन्ने

छायात्मापि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशम्।

तस्मादस्याः कुमुदविशदान्यर्हसि त्वं न धैर्या-

न्मोघीकर्तुं चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि।।[10]

निष्कर्षतः कथितुं शक्यते यत् मेघदूतं का‌व्यं अस्माकं समक्षे प्रकृतिदेव्याः नयनाभिरामां छविं प्रस्तौति।

[1] हर्षचरिते

[2] पूर्वमेघदूते-6

[3] तत्रैव-15

[4] तत्रैव-23

[5] तत्रैव-3

[6] उत्तरमेघे-2

[7] पूर्वमेघे-24

[8] तत्रैव-28

[9] तत्रैव-18

[10] तत्रैव-40