Loss of soil and biodiversity depends on soil: One of the reasons for deforestation

Loss of soil and biodiversity depends on soil: One of the reasons for deforestation

Bhagwan N. Rekadwad

School of Life Sciences, Swami Ramanand Teerth Marathwada University, Nanded (India)


While searching the land, there is a presence of either rock formation or soil exposed seen everywhere. New rocks were formed due to uplifting and exposure of earth’s internal portion to outside environment. Physical and chemical factors cause changes in rocks are called weathering. Logically to form a foot soil nature could require as little as 100 years or as many as 1, 00,000 years or more than this. During the formation of soil large rocks fragmented and sized into small size. They are usually so small or cannot be seen with naked eyes e.g. silt, clay etc. Furthermore, many organisms depend on soil for their lives. Plants are growing on the soil and produce organic matter in the soil.

Weathering and plant growth usually occur together during soil formation. During the natural process of soil formation, the roots of plant excrete carbon dioxide (CO2). This excreted CO2 will be dissolved in the soil water; results in the formation of carbonic acid. The formed carbonic acid cause and speed up chemical weathering. On another hand, chemical weathering made soluble the essential elements for growth and mad it available to plants. Hence, chemical weathering contributes to the growth of the plants and other vegetation. Thus, weathering and plant growth work in “team” during natural formation of soil.

But, nowadays this enriched, fertile soil is washing out daily mostly due to human activities. Such as pumping of excessive water to the field without any control, weathering of soil due to excessive grazing in the forest and on hills, natural and artificial gully formation etc.

1Figure 1. Pumping of water into field 2Figure 2 (a). Weathering of soil on hills
2 bFigure 2 (b). Artificial weathering of soil

damaging living plants

3 aFigure 3 (a). Loss of Natural soil hip


3 bFigure 3 (b). Loss of Natural soil hip due to manmade activity


4Figure 4. Cutting of plants holding soil


5 aFigure 5 (a). Cutting of plants for fuel purpose 5 bFigure 5 (b). Useless damage to plants biodiversity



5 cFigure 5 (c). Useless damage to plants biodiversity 6 aFigure 6 (a). Gully
6 bFigure 6 (b). Loss of soil and plants due to gully formation 6 cFigure 6 (c). Loss of soil near gully
6 dFigure 6 (d). Loss of soil and plants besides formed gully 6 eFigure 6 (e).  Loss of soil and plants besides formed gully


6 fFigure 6 (f). Loss of soil and plants besides formed gully


The above said things can be avoided by adopting various types of methods such as

  1. Biological methods: Biological methods include agronomic practices e.g. Contour farming, mulching, crop rotation, strip cropping; Dry farming and Agrostological methods e.g. Lay farming, Retiring of land to grass.
  2. Mechanical methods: Mechanical methods include Basin listing and Contour terracing.
  • Other methods such as Gully control, Afforestation,


  1. Rekadwad BN, (2014) Biodiversity of Nanded (M.S.) tropical dry deciduous forest special reference to terrestrial Unkeshwar hot springs. MICROBIOZ-INDIA, 5: 18-21
  2. Gadgil m, (1997) Diversity-The cornerstone of Life, Bittu Sahgal (eds). Vigyan Prasar, Qutub Institutional area, New Delhi & Sanctuary Magazine, Nariman Point, Mumbai; National Council For Science And Technology and Communication and Bombay Natural History Society. ISBN 81-7480-026-3.



                                           Prof. K. N. GANDGE                                      DR.V. R PARIHAR


In Maharashtra, the wrestling has its own tradition and history. It is popular game thought the state played in every villages and cities. The wrestling competitions were organize on festivals and important events regularly. The health awareness of Maratha worriers found in the history.  Marathwada region wrestlers like Late Harishchandra Birajdar (Olympic Games), Kaka Pawar, Govind Pawar, and Rahul Aware and Other wrestlers achieved success in International level, due to their achievement, the game became very much popular in this region. To encourage the youth of the state it is need to advertise the achievement of wrestlers who participated and won awards at National and International wrestling competitions, hence the study entitled, RAHUL BALASAHEB AWARE, AN EMINENT WRESTLER OF MARATHWADA REGION, A CASE STUDY is undertaken.

Key words: Wrestling, Marathwada region

Full Paper 

Rahul Balasaheb Aware one of the most promising wrestlers of India and a champion lives by the theory of survival of the fittest. It has the driving force that has helped this young wrestler deliver some excellent performance throughout the career. His strange belief and never say die attitude enabled Rahul to bag the Gold in the Common Wealth Youth Games in the year 2008.

Rahul who belongs to Beed district in Maharashtra State, developed his interest for wrestling at an early age of seven .His father who was a renewed wrestler. They introduce him in wrestling and guided/trained him to the sports and cached him through the initial phase of his career. He adopted the lessons of wrestling (tactics and techniques) from his father Balu Aware in his village Akhada and participated in state level competition.

After graduating through a series of wrestling competitions at the state level, he selected in the Pune wrestling center, at the centre he was coach by Harish Chandra Birajdar (Olympic Games participant and Common Wealth Games Gold medalist). Harish Chandra Birajdar who guided him for adopt the techniques and tactics to master art. Competing in 55 kg category Rahul won various laurels for India at both national and international level. The year 2009 has been a glorious one for Rahul as bagged many medals gold in the Junior Wrestling Championship and silver in the World Junior Wrestling Championship. He also won a bronze in the Gold grand prix, in 2010; MCT recognized his caliber to be an Olympic champion ship. They provided him the facilities that would help him improves his skills. MCT was his soul strength and inspired him when he was injured and after knee surgery.

Rahul is an availed sports lover and takes keen interest in cricket. Besides, he also loved listening to music during his free time. A true champion his inspiration journey to becoming a world-wrestling champion brings hopes to those pursuing their passion.

The achievements of Rahul Aware at National and International level wrestling championships.

2004   Gold Medal in the National Rural School Wrestling

Competition, Ranchi (Jharkhand in 48kg)

2005    Gold medal in Maharashtra Kesari State Wrestling

Competition, Indapur (in55kg)

2005    Gold medal in the Maharashtra state Kumar wrestling Competition, Aalandi (in50kg)

2006    Silver medal in the National school wrestling

Competition, Latur (in 55kg)

2006    Gold medal in Maharashtra Kesari State Wrestling Competition, Baramati (in60kg)

2006    Gold medal in Maharashtra state Greco Roman

Wrestling Competition, Bhagur (in 60kg)

2007    Gold medal in Maharashtra Kesari State Wrestling

Competition, Aurangabad (in 60kg)

2007     Gold medal in Maharashtra state Greco Roman

Wrestling Competition, Nasik

2008     Gold Medal in the Common Wealth Youth Games.

2008     Gold medal in the cadet National wrestling

Competition (in 58kg)

2008 – Gold medal in the Maharashtra state Greco Roman

Wrestling Competition, Amravati (in 60kg)

2009 – Gold Medal in the Jr. Asian Wrestling Championship.

2009 – Silver Medal in the World Junior Wrestling


2009 – Bronze Medal in the Golden Grand Companion.

2009 – Gold Medal in Maharashtra Kesari State Wrestling

Competition, Kadegaon (in 60kg)

2010   Asian Championship, Philippines–Manila, Gold Medal

Common Wealth, Australia, Gold Medal


Dr. H. C. Dubey (1999) – Wrestling – Its History, Coaching & Rules, P.B. Publications (Pvt.) Ltd. Faridabad (Haryana)

K.G. Surywanshi – (1965) – Bhartiya Mallvidhya Uday Aani Vikas – Maharashtra State Wrestling Association Publication – Pune

Dr. Parihar & Shiledar  – (1992)  KhelSanchalan & Krida Margdarshan – Abhay Publication – Nanded 431 601 M. S.



Prof K. N. Gandge                                                          Dr. V. R. Parihar                                    Department of Physical Education / Sports N. S. B. College Nanded


Being associated with college sports activities from last twenty five years the researcher’s concentrated on the various body type and structure of the college students and how they effect on the performance as well as their fitness level.  Keeping this view, in mind that the sports men/women are ignoring the importance of yoga for the development of games skill and performance.  the researcher start to think about the factors (yoga and sports)  that are interrelated and have some influence on each other. The purpose of the study was to determine the attitude of college students towards Yoga,

For this descriptive study the survey method was used and the standardized questionnaire was used as a tool. With the help of the standardized questionnaire of Dr. M.K. Muchhal (BAGHPATI), Attitude of students towards yoga, consisting of 30 questions related to attitude of students towards yoga was circulated to

The selected 200(100 male and 100 female) subjects from Netaji Subhashchandra Bose Arts Commerce and Science College Nanded as subjects for this study. Selected 200 subjects were belonging form different places of Nanded city and Nanded Taluka and who were participated in Inter college or Inter school sports tournaments for data collection. The researcher received 200 questionnaire duly filled by the subjects.

Key words :  Attitude, Yoga, Sports participated college students.

 Full Paper 


People adopt yoga as a tool to keep the body and mind fit, to cure diseases by improving functions of vital organs of the body. Yoga and yogic practice awaken the inert strength of the body, mind and soul. Yoga benefits people of all ages and has proven its efficiency in effectively maintaining and bringing about the psycho physiological equilibrium and emotional stability. Yoga can be one mechanism towards health related fitness.  Being associated with college sports activities from last twenty five years the researcher’s concentrated on the various body type and structure of the college students and how they effect on the performance as well ass their fitness level.  Keeping this view, in mind that the sports men/women are ignoring the importance of yoga for the development of games skill and performance.  the researcher start to think about the factors (yoga and sports)  that are interrelated and have some influence on each other. The purpose of the study was to determine the attitude of college students towards Yoga.


The purpose of this study was to examine the interest in yoga among college sports participant students.

To bring the awareness of yoga among college students.


Depending upon the research finding of review of literature and scholar’s own understanding about the selected problem, it was hypothesized that:-

H1:- The College sports participated Boys will have positive attitude towards Yoga.

H2:- The College sports participated Girls will have positive attitude towards Yoga.

H3:- The College sports participated Students will have positive attitude towards Yoga.


The study was delimited to Boys and Girls of Degree College of N.S.B. College Nanded who participated in Inter College / inter school Tournaments.

The study was delimited to certain selected Questionnaire

The study was delimited to 200 subjects (100 Male and 100 female)


  • The study was conducted on the basis of paper pencil test. The shot coming of questionnaire technique was recognized as a limitation of the study.
  • The student’s attitude towards a particular question was considered as the limitation of the study


This study may increase self-awareness on psychological level

This study may relieve the symptoms of several common and potentially life-threatening illnesses.

This study may again the knowledge and awareness in students about modern life style

This study may help in well being of school children


For this descriptive study the survey method was used and the standardized questionnaire was used as a tool. With the help of the standardized questionnaire of Dr. M.K. Muchhal (BAGHPATI), consisting of 30 questions related to attitude of students towards yoga was circulated to

The selected 200(100 male and 100 female) subjects from Netaji Subhashchandra Bose Arts Commerce and Science College Nanded as subjects for this study. Selected 200 subjects were belonging form different places of Nanded city and Nanded Taluka and who were participated in Inter College or Inter school sports tournaments for data collection. The researcher received 200 questionnaire duly filled by the subjects.


The purpose of the study was explained to subjects. Necessary instructions were given to all subjects before answering of the questionnaire by them. All the subjects were instructed to respond the questionnaire individually without consulting other. They were given enough time to answer the questionnaire. All the subjects were told that no answers were wrong of right. They had to express their trunk opinion as per what they felt about themselves as per each quedtio0ns of the questionnaire. Confidentiality of the responses was granted so that the subjects would not camouflage their real feelings. The questionnaires were distributed to 100 Boys and 100 Girls of the Netaji Subhashchandra Bose Arts Commerce and Science College Nanded. Questionnaire and pen were used to fill up information; minimum 30 minutes were given to the students. After 30 minutes, filled questionnaires were collected for feeding data. The data were collected with the help of standardized questionnaire consisting of 30 questions related to yoga attitude scale and categorization of attitude were done as follows

V.L.Y.A.  = very low Yoga attitude

L.Y.A.   = Low Yoga Attitude

A.Y.A. = Average Yoga Attitude

H.Y.A. = High Yoga Attitude

V.H.Y.A. = Very High Yoga Attitude


The “Yoga Attitude scale” (Y.A.S.) can be scored by hand only. It has 15 positive and 15 negative items. For positive 2, 1, 0 scores is given to agreed, undecided and disagreed, undecided and disagreed respectively. As for negative items, scoring is reversed as mentioned in the table 3.1 below. Categorization of Yoga attitude on the basis of obtained scores of the subjects as mentioned in table 3.2 below.


The statistical analysis of the data which were collected through the administration of the questionnaires have been presented in this chapter. The data were analyzed by using the descriptive technique of percentile method in this chapter.

The data were arranged systematically in tabular forms associated with graphical representations and were interpreted logically considering the score values. There3sults of the study have been presented below in tables 4.1 to 4.3


The result of responses of college boys, revealed that the 0% subject having (response 0) the Very low Yoga Attitude towards Yoga and 3% subject having (response 3) the Low Toga Attitude towards Yoga, the avertge4 Yoga Attitude score in 8% (response 8) the 23% subject having (response 23 the High Yoga Attitude towards Yoga and 66%subject having (response 66) the very High Yoga Attitude towards Yoga.


It is evident from the analysis of the data that the majority of the college boys showed a positive response towards the attitude of yoga.


The result of responses of college girls as presented in Table 4.2 revealed that the 0% subject having (response 0) the very low Yoga Attitude towards Yoga and 0% subject having (response 0) the Low Yoga attitude towards Yoga the average Yoga attitude score in 5% (response 5), the 37% subject having (response 37) the High Y6oga Attitude towards Yoga and 58% subject having (response 58) the very high Yoga attitude towards Yoga.


It is evident from the analysis of the data that the majority of the college sports participated girls showed a positive response towards the attitude of Yoga.


The result of responses of college sports participated students as presented in Table 4.3 revealed that the 0% subject having (response 0) the Very low Yoga attitude towards Yoga the average Yoga attitude score in 6.5% (response 13), the 30% subject having (response 60) the high Yoga Attitude towards Yoga and 62% subject having (response 124) the very high Yoga attitude towards Yoga.


It is evident from the analysis of the data that the majority of the college sports participated students showed a positive response towards the attitude of yoga. Hence the hypothesis i.e. h3 “The college sports participated students will have positive attitude Towards Yoga” has been accepted.

Selected References

Andrew et al., (2002) , “ Trends in Smoking, Diet, Physical Exercise, and Attitudes toward Health in European University Students from 13 countries, 1990-2000”, Preventive Medicine, Vol35, Pp 97-104.

Mick and lea (2004), “changes in Short-Term Attitudes toward Physical Activity and Exercise of University Personal Wellness Sty debts: College Student Journal, Vol. 38.

Narendra and Anjali. (2010), “Effect of yoga and meditation on emotional intelligence”, Journal of College and University, P 62.

वैदिकवाङ्मये वर्णितानि काव्यतत्त्वानि

वैदिकवाङ्मये वर्णितानि काव्यतत्त्वानि


सहायकप्रोफेसरः, संस्कृतविभागस्य, राँचीकालेजस्य





नमोऽस्तु तस्यै श्रुतये यां दुहन्ति पदे पदे।

ऋषयः शास्त्रकाराश्च कवयश्च यथामतिः।।

एतद्देशस्य भारतस्य महत्सौभाग्यम् आस्ते यत् अत्र विश्वस्य प्राचीनतमम् अतिविपुलं सुसमृद्धं संसारस्य अज्ञानान्धकारापहं विश्वकल्याणविधायकं वैदिकवाङ्मयं विद्यते। वाङ्मयेऽस्मिन् मुख्यतः चत्वारो वेदाः, शताधिकम् उपनिषदः, अनेके ब्राह्मणग्रन्थाः, आरण्यकग्रन्थाः, निरुक्तव्याकरणकल्पशिक्षाज्योतिषप्रभृतिवेदाङ्गग्रन्थाश्च। वाङ्मयमिदं सर्वविधशास्त्राणां पुराणानाम् इतिहासस्य सुविस्तृतकाव्यसाहित्यस्य च अक्षयं स्रोतं वर्तते। अथाभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिहेतुकस्य धर्मस्य परमार्थभूतसिद्धान्तनिचयावगतेः साधनभूता जगतामैहिकामुष्मिकपरममङ्गलसम्पदानाय भगवता करुणावरुणालयेनाविर्भावं प्रापिता भगवन्तो वेदा एवास्माकं धर्मसर्वस्वमिति केषां शास्त्रज्ञानजुषां विदुषां नावगतम्? वेदो नाम तत्त्वदर्शिनामृषीणां चिरन्तनतपसः साधनायाश्च प्रतिफलम्। अप्रतिमं निदर्शनमेतदार्यमनीषायाः।

सुविदितमेव तथ्यं यत् मानवसमाजस्य सर्वविधकल्याणमुद्दीश्य काव्यसृष्टिः प्रकल्पिता नैसर्गिकप्रतिभाशालिभिः लोकोत्तरवर्णनानिपुणैः कविभिः। कविभणितिः अत्यन्तप्रभावकारिणी भवति। रामायणादिकाव्यं पठित्वा तत्क्षणमेव सहृदयाः लोकोत्तराह्लादस्य अनुभवं कुर्वन्ति।काव्यस्यैवैष महिमा वर्तते यदिदं समस्तेषु शास्त्रेषु समादृतं दृश्यते। काव्यस्य मूलं वेदाः एव। काव्यशास्त्रीयसिद्धान्तानां मूलमपि वेदाः। काव्यनिर्माणस्य प्रेरणा तस्य प्रयोजनञ्च वेदे निर्दिष्टमस्ति। काव्यशब्दस्य कविशब्दस्य च चर्चा वैदिकवाङ्मये प्राप्यते। ऋग्वेदः कथयति- यो अध्वराय पारिणीयते कविः[1],   अग्निर्होता कविक्रतुः[2], अग्निर्विश्वानि काव्यानि विद्वान्[3], आपेवानामभव केतुरग्ने मन्द्रो विश्वानि काव्यानि विद्वान्[4], ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनाम्।[5]

काव्यस्य बाह्यतत्त्वम् अन्तस्तत्त्वम् इति तत्त्वद्वयमपि सुष्ठु विवेद वैदिकः कविः। सत्यप्यन्तस्तत्त्वस्य उत मनस्तत्त्वस्यो उताहो हृत्तत्त्वस्य प्राधान्ये बाह्यतत्त्वस्य नादरूपस्य महत्त्वं कथमपि न हीयते। वस्तुतस्तूभयोः पृथक्करणमपि न सम्भवति। भावप्राबल्यानुरूपं रसानुकूलञ्च नादसौन्दर्यमपि समवायसम्बन्धेनोद्भवति प्रतिभानवतः कवेः। ऋग्वेदे बहु बहुशश्च प्रतिपादितं यद् यथा कोऽपि तक्षा दारुं तष्ट्वा रथं निर्माति तथैवाहं सूक्तं करोमि- अहं तष्टेव बन्धुरं पर्यचामि हृदा मतिम्।[6]  ततश्चैव तक्षन्व्यासकीरिप्रभृतयश्शब्दा रूपकरूपेण कविपर्यायवाचिनः प्रयुक्ताः ऋग्वेदे। नव्य-भद्र-सुकृत-स्वया-अतक्षम् इत्यादीनि पदानि वैदिककाव्यसमीक्षाप्रसङ्गेऽतीव महत्त्वपूर्णानि सन्ति। वेदानुशीलनेन भूयसां प्राचीनानामर्वाचीनानाञ्च कवीनां निर्देशस्स्फुटं परिचीयते। कविताया वैशिष्ट्यञ्च तदीया मौलिकतां मेनिरे वैदिकर्षयः। सुहोत्रो भारद्वाजस्स्वकीयां ऋचमपूर्व्यां जुघोष।[7] बार्हस्पत्यस्य भरद्वाजस्य कविता ‘नव्यसी’,’शुचिः’ चास्ति।[8] रेजुर्वैश्वा-मित्रस्स्वकवितायां सममेव नवीनतां पवित्रतां व्यापकतामद्वितीयताञ्च निर्दिशन्नाह-‘समानमस्या अनपावृदर्चक्ष्मया दिवो असमं ब्रह्म नव्यम्’[9] इति। ‘सूर्यस्य दुहितुः’ कल्पना  ‘सरस्वत्याः’ कल्पना चापि वैदिककवेः काव्यीयचेतनामाविष्करोति।

क्रान्तदर्शिणो हि कथ्यन्ते कवयः। निरुक्तकारः कथयति यत् कववतीति कविः कवृ वर्णने इत्यस्मात्’।,अर्थात् यः खलु कवयति स कविः। वेदभाष्यकाराः कविशब्दं क्रान्तिकर्मा क्रान्तदर्शी क्रान्तप्रज्ञश्चेत्याद्यर्थान्तरेषु प्रयुञ्जाना दृश्यन्ते।

काव्ये दोषाभावः अपेक्षितः। इत्थं विचार्य कथितम‌स्ति-

सक्तुमिव तितिउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमक्रत।

अत्रा सखायः सख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मी निर्हिताऽधिवाचि।।

विविधकाव्यतत्त्वानां दृष्ट्या वेदानां आमूलचूलाध्ययनमावश्यकमेवेति मन्ये। काव्यस्य तत्त्वानि एतादृशानि सन्ति येषां सन्निवेशेन काव्यसृष्टौ लोकरञ्जकगुणाः स्वतः प्रादुर्भवन्ति तस्मात् काव्यं सर्वग्राह्यम्। तानि च इम‌ानि प्रमुखतत्त्वानि अलङ्कारः, रीतिः, वक्रोक्तिः, औचित्यम्, ध्वनिः रसश्च। कविप्रतिभामवाप्य इमानि तत्त्वानि काव्ये अपूर्वं सौन्दर्यं उत्पादयन्ति।

इदमुच्यते यच्छिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्तच्छन्दोज्योतिषां वेदोपस्कारकत्वात्तदङ्गत्वं यथा सिध्यति तथैवालङ्कारशास्त्रस्यापि वेदोपकारकत्वात्सप्तमं वेद‌ाङ्गत्वं सिध्यतीति। सत्यमेवैतद्यदलङ्कारशास्त्रं काव्यस्वरूपविवेचकत्वाल्लौकिकसाहित्यसम्बद्धं किन्तु तत्प्रयोजनीभूतस्य काव्यसाहित्यस्य तु प्रियासम्मततया प्रवृत्तिनिवृत्युपदेशद्वारेण भावशोधनपूर्वकं सकुकुमारमतीनामपि प्रतिभाविशदीकरेण वेदशास्त्रादौ सम्मुखीकरणाद्वेदाङ्गत्वं सिध्यत्येव।

साम्प्रतं अस्माभिः वैदिकवाङ्मये वर्णित‌ानि काव्यतत्त्वानि समुपस्थातव्य‌ानि। ऋग्वेदे वृत्त्यनुप्रासश्छैकानुप्रासो यमकञ्चेत्यलङ्कारत्रयं पदे पदे नयनगोचरां याति। दिङ्मात्रं यथा-

हंसः शुचिषद् वसुरन्तरिक्षसद् धोता वेदिषदतिर्थिर्दुरोणसत्।

नृषद् वरसदृतसद् व्योमसदबजा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतम्।।[10]

वैदिकमन्त्रेषु अलङ्कारस्य शोभा अवलोकनीया अस्ति।उपमालङ्कारस्य सौन्दर्यं भावप्रवणत्वञ्च नूनमावर्जयति चित्तं सहृदयानाम्। तद्यथा-

उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम्।

उतो त्वस्मै तन्वं विसस्रे जायेव पत्य उशती सुवास‌ाः।।[11]

अत्र पूर्णा श्रौती वाक्यगा उपमा। लुप्तोपमाया नैक‌ानि निदर्शनानि दृग्गोचरीभवन्ति। दिङ्मात्रं यथा-

अधा मित्रो न सुधितः पावकोऽग्निर्दीदाय मानुषीषु विक्षु।[12]

कस्यापि राष्ट्रस्य सम‌जस्य च संस्कृतेः सभ्यताया धर्मस्य दर्शनादिकस्य च विशदं चित्रं वयं तदीयसाहित्ये प्रयक्तासु उपमासु सम्यगवलोकयितुं पारयामः। ऋग्वेदीयोपमानामाधारेण तदानीन्तनसमाजस्य छविदर्शनं नूनमेव मनः रञ्जयति। दृशाऽनया उपमानां विभाजनमेवं विधातुं पार्यते-

  1. देवतासम्बन्ध्यपमानवत्य उपमाः
  2. पुराणेतिहासाभ्यामात्तोपम‌नशालिन्य उपमाः
  3. यज्ञसम्बन्ध्युपमानयुक्ता उपमाः
  4. मानवक्षेत्रादात्तोपमानवत्य उपमाः
  5. पशुसम्बन्ध्युपमानवत्य उपमाः
  6. युद्धक्षेत्राद‌ात्तोपमानशालिन्य उपमाः
  7. प्राकृतिकोपम‌ानवत्य उपमाः

एतेऽपि भेदाः पुनर्नैकेषूपभेदेषु संविभक्तुं पार्यन्ते। तद्यथा- मानवक्षेत्रीयोपमानानां विचारप्रसङ्गे जातेर्ज्ञातेश्चात्तान्युपमानानि। गृहप्रास‌ादादीनामलङ्काराणां वेशभूषाणां मनोरञ्जनसाधनानां कलानाञ्चोपमानत्वेन प्रयोग इत्यादि। उपरिलिखितप्रकारेणोपमानामध्ययनेन वैदिकसमाजविषये च नैकानि महत्त्वपूर्णानि तथ्यानि समासादयामः।

ऋग्वेदस्य अयं मन्त्रः उपमाचतुष्टयसम्पन्नोऽस्ति-

अभ्रातेव पुंस एति प्रतीची गतीरुगिव सनये धनानाम्।

जायेव पत्य उशती सुवासा उषा हंसेव निरणीते अप्सः।।[13]

उपमाया अनन्तरं ऋग्वेदे रूपकमेव महत्त्वपूर्णोऽलङ्कारः, उपमाया अतिशयसामीप्यञ्च अत्र हेतुः। यथाकथमपि साम्याभिव्यञ्जनमेव वैदिकरूपकस्य वैशिष्ट्यं वर्तते। तद्यथा-

उदुत्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः।[14]

अत्र सूर्यरश्मिषु अश्वस्यारोपः।

तं नाकमर्यो अगृभीतशोचिषं।

रशत् पिप्पलं मसतोवि धुनुथ।[15]

अत्र नभसि वृक्षत्वारोपः।

तथापि नैकेषां रूपकाणां काव्यीयसौन्दर्यं निभालनीयमेव-

दिवो सर्वत्र उरुपक्षा उदेति।

मध्ये निहितः पृथ्विरश्मा।।

अधोलिखिते मन्त्रे किमपि शोभनमेकदेशविवर्तिरूपकं दृश्यते-

प्राता रथो नवो योजि सस्निश्चतुर्युगस्रिकशः सप्तरश्मिः।

दशारित्रो मनुष्यः स्वर्षाः स दृष्टिभिर्मतिभी रंह्यो भूत्।।[16]

एवमेवाग्निसूक्तेषु ‘घृतपृष्ठः’, ‘घृतकेशः’, ‘शोचिष्केशः’, ‘हिरण्यदन्तः’ इत्यादिषु मनोहारि रूपकं दरीदृश्यते।

विरोधाभासस्य कमनीयता यथा-

नीचा वर्तन्ते उपरि स्फुरन्त्य अहस्तासो हस्तवन्तं सहन्ते।

दिव्या अंगारा हरिणे न्युप्ताः शीता सन्तो हृदयं निर्दहन्ति।।[17]

अर्थात् नीचैः तिष्ठन्ति तथापि स्फुरणं कुर्वन्ति, हस्तरहिताः सन्ति तथापि हस्तवन्तः वशीकुर्वन्ति। दिव्या अंगाराः सन्ति परन्तु यदा ते निक्षिप्यन्ते तदा ते शीतला भूत्वा हृदयं निर्दहन्ति।

अतिशयोक्त्यलंकारस्य शोभा द्रष्टव्या मन्त्रेऽस्मिन्-

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते।

तयोरन्यः पिप्पलः स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति।।[18]

परमसारगर्भितोऽयं मन्त्रः। अत्र मानवशरीरं पिप्पलवृक्षेव प्रदर्शितमस्ति। ईश्वरः जीवश्च द्वौ पक्षिणौ इव मित्रवत् अस्य शरीररूपवृक्षस्य हृदयनीडे निवसतः। प्रारब्धानुसारं यानि सुखदुःखरूपाणि कर्मफलानि उपलभ्यन्ते तान्येव पिप्पलस्यास्य फलानि सन्ति। तत्र जीवात्मरूपः एकः पक्षी तत्फलं प्रेम्णा आस्वादयति।हर्षविषादं चानुभवन् स्वकर्मफलं भुङ्क्ते। अपरः ईश्वररूपपक्षी कदापि इमानि फल‌ानि न अश्नाति, केवलं तत् विलोकयन् तिष्ठति।अर्थात् ईश्वरः शरीरे प्राप्तसुखदुःखादीनां नास्ति भोक्ता। स केवलं साक्षिरूपेण विराजते। प्रायः सर्वे काव्यालङ्काराः वैदिकवाङ्मये उपलभ्यन्ते।

सुप्रसिद्धेऽक्षसूक्ते विभावनया मनोहारि उदाहरणं वर्तते-

नीचाः वर्तन्त उपरिस्फुरन्त्यहस्तासो हस्तवन्तं सहन्ते।

दिव्या अङ्गारा हरिणे न्युप्ताः शीताः सन्तो हृदयं निर्दहन्ति।।

एवमेव विख्याते-

इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गुरुत्मान्।

एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति अग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः।।[19]

रससिद्धान्तस्य यादृशं सर्वग्राह्यवचनानि वैदिकवाङ्मये उपलभ्यन्ते तादृशानि अन्यत्र दुर्लभानि। तत्र आत्मविवेचनं भूयिष्ठं उपपादितमास्ते। निष्कर्ष‌तः इदं प्रदर्श्यते यत् आत्मसाक्षात्कार एव आत्यन्तिकसुखस्य मूलमस्ति। एतत्कृते ‘रस’ शब्दस्य प्रयोगो विहितोऽस्ति-

रसो वै सः

रस ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दीभवति

वेदमन्त्रेषु शृङ्गारादीनां रसानां परिपाकः सहृदयजनान् आह्लादयति। शृङ्गाररसस्य प्रसङ्गः वर्तते मन्त्रेऽस्मिन्-

बतो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं चाविदाम।

अन्या किल त्वा कक्ष्येव युक्तं परिष्वजाते लिदुजेव वृक्षम्।।[20]

उषःसूक्तेषु शृङ्गाररसस्य छटा दर्शनीयैव। तथाहि-

‘कन्येव तन्वा शाशदानां एषि देवि देवमियक्षमाणम्।

सस्मयमाना युवतिः पुरस्तादाविर्वक्षांसि कृणुषे विभाती।।‘[21]

स्ववल्लभं सूर्यं दृष्ट्वा तरुण्या उषसो मनो नृत्यदास्ते स्मयमानवदना च स‌ा दयिताभिमुखं प्रतिष्ठते, प्रवृत्ते च रत्युत्सवे स्वकीयं वक्षः विवृणोति। अत्र स्थायिभावो रतिः। आलम्बनं सूर्यः। स्मितमभिसरणञ्चानुभावः हर्षश्च सञ्चारी।

ऋग्वेद एव श्यायाश्वो नाम कश्चिद् ऋषिर्विरहविह्वलो राजानं रथवीतिनं प्रति तस्य दुहितरमभिलक्ष्य रात्र्या स्वप्रणयसन्देशं प्रेषयति। प्रकरणेऽत्र विप्रलम्भशृङ्गारवर्णनं बलात् स्पृशति चेतस्सचेतसाम् एतादृशानि नानाविधानि प्रकरणानि ऋग्वेदे दृष्टिपथमुपयान्ति।

वीरकाव्यस्य रोमहर्षकरं वर्णनं वयमिन्द्रसूक्तेषु लभामहे। ऋतचक्रप्रर्वतयितारं राजानं वरुणं प्रति निजापराधशङ्कया भक्तो भक्तिभावनया ओतः प्रोतश्च सन् उच्चैर्निनाद-

उदुत्तमं मुमुग्धि नो वि पाशं मध्यमं चृत।

अवाधमानि जीवसे।।[22]

अपां मध्ये तस्थिवांसं तृष्णाविदज्जरितारम्।

मृडा सुक्षत्र मृडय।।[23]

वीररसस्य परिपाकः वर्तते अत्र-

यस्मान्न ऋते विजयन्ते जनासो यं युध्यम‌ाना अवसे हवन्ते।

यो विश्वस्य प्रतिमानं बभूव यो अच्युतच्युत जनास इन्द्रः।।[24]

एतत्सर्वमाधारीकृत्यैव काव्यशास्त्रप्रणेत‌ारः क‌ाव्ये रसस्यैव प्राधान्यं स्वीकृतम्। वाग्देवतावतारः आचार्यमम्मटः प्रतिपादयति- पानकरसन्यायेन चर्व्यमाणः पुर इव परिष्फुरन् हृदयमिव प्रविशन् सर्वाङ्गीणमिवालिङ्गन् अन्यत् सर्वमिव तिरोदधत् ब्रह्मास्वादमिवानुभावयन् अलौकिकचमत्कारी शृङ्गारादिको रसः।[25]

वेदेभ्यः एव रसनिष्यन्दिनः नाट्यकाव्यस्य समुत्पत्तिः सञ्जाताऽस्ति इति दृढं मन्यते भारतीयाचार्यैः। आचार्यप्रवरो भरतमुनिः कल्पस्थायिनि नाट्यशास्त्रे रहस्यमिदं विशदं विवृणोति। सामान्यजनानां क्लेशापनयनार्थं यथेष्टशान्तिप्रदानार्थं च देवानां प्रार्थनाम् उरीकृत्य ब्रह्मा चतुर्वेदाङ्गसंभवं सर्ववर्णरुचिकरं पञ्चमं वेदं नाट्यशास्त्रं नाट्यवेदं वा रचयामास। स वेदचतुष्टयाद् नाट्यशास्त्रोपयुक्तं तत्त्वचतुष्टयं गृहीतवान्। ऋग्वेदात् पाठ्यम्, सामवेदात् गीतं, यजुर्वेदात् अभिनयम्, अथर्ववेदाच्च रसतत्त्वम्। एवं पञ्चमोऽयं वेदः सर्ववर्णमनोरञ्जकत्वेन आविर्भवत्। उक्तं च नाट्यशास्त्रे-

तस्मात् सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम्।।

एवं सङ्कल्प्य भगवान् सर्ववेदाननुस्मरन्।

नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसम्भवम्।।

जग्राह पाठ्यमृग्वेदात् सामभ्यो गीतमेव च।

यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि।।[26]

मुनिना भरतेन ऋग्वेदादिवेदभागान्नाट्यतत्त्वमादाय विरचितं महनीयं नाट्यशास्त्रं निहितं च यत्र बीजं पाठ्यस्य गीतस्याभिनयस्य रसस्य चापि। ऋग्वेदस्य संवादसूक्तेषु नाट्यतत्त्वानां मूलं दृग्गोचरी भवति। तेषु च यथा अगस्त्य-लोपामुद्रा[27], यम-यमी[28], पुरूरवो-उर्वशी[29] इति। ऋग्वेदस्य संवादसूक्तान्येव नाट्यतत्त्वानामुत्पत्तिस्थानानि। श्रव्यकाव्ये च गद्यपद्यगीतिकाव्यानामुत्सोऽपि विद्यते। ऋग्यजुस्सामपदं चास्य विभागस्यैव प्रयोजकं तत्र। ऋगिति पद्यकाव्यस्य यजुसिति गद्यकाव्यस्य साम इति च गीतिकाव्यस्याभिदायकं पदम्।

काव्यशास्त्रे काव्यस्यात्मा ध्वनिः इति बहुमान्यसिद्धान्तोऽस्ति। अस्यापि बीजं वैदिकवाङ्मये विद्यते। श्रीमद्भागवतमहापुराणं तथ्यमिदं विशदं प्रकाशयति-

परोक्षवादवेदोऽयं बालानामनुशासनम्।[30]

अर्थात् वेदः परोक्षवादात्मको (यत्र शब्दार्थः कश्चिदन्यः प्रतिभाति तस्य तात्पर्यायः कश्चिद् विलक्षण एव प्रतीयते स परोक्षवादः निगद्यते) वरीवर्ति। अयं कर्मणां निवृत्त्यर्थं कर्मविधानं करोति। यथा बालकाय मोदकस्य प्रलोभं प्रदाय कट्वौषधिं दीयते तथैव वदः तत्त्वज्ञानविहीनेभ्यः स्वर्ग‌ादिसुखस्य प्रलोभं प्रदाय तान् श्रेष्ठकर्मकरणे प्रवर्तयति। वस्तुतः वेदेषु यत् स्वर्गादिरूपफलस्य वर्णनमास्ते तस्य आशयः नास्ति फलस्य सत्यप्रतिपादनम् अपितु तदभिप्रायोऽस्ति सत्कर्मसु रुचिजननम्-

वेदोक्तमेव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितमश्वरे।

नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्थाफलश्रुतिः।।[31]

इत्थं सुस्पष्टमिदं तथ्यमिदमस्ति यत् सर्वे वेदाः ध्वनिप्रधानाः।

वक्रोक्तिः काव्यजीवितम् इत्ययमपि सिद्धान्तः विशदीकृतः आचार्यकुन्तकेन। अस्यापि आधारः वैदिकमन्त्रा एव। यथा हि अयं मन्त्रः-

चत्वारि शृङ्गा त्रयोऽस्य पाद‌ा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासोऽस्य।

त्रिधाबद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्यमाविवेश।।[32]

भिन्नाः भिन्न‌ाः शास्त्रकर्तारः स्वशास्त्रानुसारम् अस्य अर्थं निरूपयन्ति। वेदभाष्यकारः आचार्यसायणः यज्ञानुरूपस्य व्याख्यां कृतवानस्ति। महाभाष्यकारः पतञ्जलिः व्याकरणसम्मतम् अस्य अर्थं प्रकाशयति। नाट्यशास्त्रप्रणेता भरतमुनिः नाट्यस्य दृष्ट्वा मन्त्रस्यास्य मीमांसां कृतवानस्ति। एवमेव वेदेषु अनेके मन्त्राः विद्यन्ते ये विभिन्नार्थबोधका वर्तन्ते। एतादृशान्येव मन्त्रान् आधारीकृत्य वक्रोक्तिः विशदीक्रियते।

वेदानाम् अभिव्यक्तिः प्रायः प्रसादगुणयुक्ता वर्तते। अत्र गूढविषया अपि अतिरोचकशब्दैः निरूपिताः सन्ति। एतत्कारणात् ऋचाम् अर्थबोधने सौविध्यं भवति।

साहित्यस्य चरमं लक्ष्यमस्ति मानवान् प्रेयात् पराङ्मुखं विधाय श्रेयसं प्रति उन्मुखीकरणम्। वैदिकवाङ्मये निःश्रेयससिद्धये बहवः उपायाः निरूपिताः सन्ति। पुनश्च अस्माकं काव्यसाहित्यं साम्यवादस्यापि परिपोषकः वर्तते। वैदिकवाङ्मये अपि आध्यात्मिकसाम्यवादः सम्यक् निरूपितोऽस्ति। सर्वे मानवाः समानाः सन्ति। कविः विश्वबन्धुत्वस्य अभिलाषं करोति। अयमपि सिद्धान्तः वैदिकवाङ्मयेन एव गृहीतः-

यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मन्येवानुपश्यति।

सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते।।

यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद् विजानतः।

तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वमनुपश्यतः।।[33]

काव्यं रचना भवति कविश्च रचनाकर्ता। द्वावपि इमौ शब्दौ अनादिवैदिककालादेव अस्मिन्नेवार्थे प्रयुज्येते।वेदेषु जगत्स्रष्टुः नाम कविरस्ति-

कविर्मनीषी परिभूः स्वयंभू[34]

तस्य स्रष्टुः अजरामररचनायाः नाम क‌ाव्यम् वर्तते-

पश्यदेवस्य काव्यं न ममार न जीर्यति[35]

इत्थं तथ्यमिदं स्पष्टं भवति यत् वैदिकवाङ्मये सकलकाव्यतत्त्वानि विद्यन्ते। तानि एव तत्त्वानि काव्येषु नाटकादिषु काव्यशास्त्रग्रन्थेषु च सविस्तरं प्रकाशितानि सन्ति। वस्तुत विभिन्नरचनां विधाय रचयितारः वैदिकवाङ्मयस्य उपबृंहणं कुर्वन्ति।

[1] ॠग्वेदे-3/2/17

[2] तत्रैव-1/1/5

[3] तत्रैव-3/1/18

[4] तत्रैव-3/1/96

[5] तत्रैव-9/96/6

[6] तत्रैव-10/129/5

[7] तत्रैव-6/32/1

[8] तत्रैव-6/8/1

[9] तत्रैव-10/89/3

[10] तत्रैव-4/40/5

[11] तत्रैव-10/71/4

[12] तत्रैव-4/6/7

[13] तत्रैव-1/124/7

[14] तत्रैव-1/50/1

[15] तत्रैव-5/54/12

[16] तत्रैव-1/18/1

[17] तत्रैव-10/34/9

[18] तत्रैव-1/164/20

[19] तत्रैव-1/164/46

[20] तत्रैव-10/10/13

[21] तत्रैव-1/123/10

[22] तत्रैव-1/25/21

[23] तत्रैव-7/89/4

[24] तत्रैव-2/12/9

[25] काव्यप्रकाशे-चतुर्थ उल्लासे

[26] नाट्यशास्त्रे-1/12, 16, 17

[27] ऋग्वेदे-1/165

[28] तत्रैव-10/10

[29] तत्रैव-

[30] भागवते-11/4/44

[31] तत्रैव-11/4/46

[32] ऋग्वेदे-4/58/3

[33] ईशावास्योपनिषदि-6, 7

[34] शुक्लयजुर्वेदे-4/8

[35] सामवेदसंहितायाम् 4/4/3

भारतीयसंस्कृतौ पर्यावरणचिन्तनम्

भारतीयसंस्कृतौ पर्यावरणचिन्तनम्

डा. धनञ्जयवासुदेवद्विवेदी
सहायकप्रोफेसरः, संस्कृतविभागस्य,
राँची कालेजस्य राँचीविश्वविद्यालयस्य,
राँचीस्थस्य, झारखण्डस्य

विश्वस्य प्रचीनतमसंस्कृतिषु भारतीयसंस्कृतिः अन्यतमा वर्तते। अस्याः वैशिष्ट्यमनन्यसाधारणमस्ति। संस्कृतिस्तावत् केति सर्वेषां प्रबुद्धजनानां जिज्ञासा। तत्र समासेनेदं कथितुं शक्यते यत् संस्कृतिः कस्यापि देशस्य दर्पणो भवति। ‘सम्’ उपसर्गपूर्वकात् ‘कृ’ धातोः क्तिन् प्रत्ययात् निष्पद्यते ‘संस्कृतिः’ शब्दः। सम्यक् कृतिः संस्कृतिः। अर्थात् यत्र परिष्कृता आचारा व्यवहारा भवन्ति तत्र संस्कृतिः।भारतीयसंस्कृतिः परमपरिष्कृता सुतरां सम्पन्ना भूयिष्ठं परिपुष्टा लोककल्याणविधायिनी आस्ते।आध्यात्मिकी भावना, धर्मप्राधान्यं, पारलौकिकीभावना, सदाचारपालनम्, आत्मसंयमः, कर्मवादः, विचारसहिष्णुता, यज्ञविधानं, सत्यपरिपालनम्, अहिंसापालनम्, त्यागः, मातृपितृगुरुभक्तिः प्रभृतयः भारतीयसंस्कृतेः विशेषता।
अधुना देशे विदेशे सर्वत्र पर्यावरणस्य भूयिष्ठं चर्चा चलति। प्रायः सर्वे एकमत्या तथ्यमिदम् अङ्गीकुर्वन्ति यत् मानवजीवने पर्य‌ावरणस्य महत्त्वं सर्वाधिकम् अस्ति। मनुष्याणां वनस्पतीनां पशुपक्षीणां च अभिवृध्यर्थम् अस्माकं समीपस्थानि सर्वत्र वर्तमानानि पञ्चमहाभूतानि परमावश्यकानि वर्तन्ते। भौतिकोन्नतिः भवेत् आध्यात्मिकी सिद्धिर्वा स्यात् एतत्सर्वस्य कृते स्वच्छजलस्य, स्वस्थवनस्पतेः, वृक्षाणां संरक्षणस्य परिष्कृतवायुमण्डलस्य, वसुधापरिरक्षणस्य, निर्दुष्टपरिवेशस्य, संस्कारसम्पन्नस्य अनुशासितस्य च समाजस्य आवश्यकता भवति। एतत् सर्वं मिलित्वा पर्यावरणं कथ्यते। संक्षेपेण कथितुं शक्यते यत् येन आवरणेन जीवा सर्वदा आवृताः तिष्ठन्ति तद् एव आवरणं पर्यावरणं कथ्यते।
पर्यावरणं यदि परिशुद्धम् अस्ति तर्हि सर्वत्र सुखसमृद्धिरनामयं च भविष्यति। स्वल्पभौतिकसाधनैरपि जीवने शान्तिः आनन्दानुभूतिश्च भविष्यति। प्रदूषिते पर्यावरणे मानवजीवनं विविधव्याधिसंपीडितं स्थास्यति। अस्मिन् अवसरे अस्य तथ्यस्य स्थापना करणीया अस्ति यत् सुसमृद्धे विस्तृते च संस्कृतसाहित्ये पर्यावरणसम्बन्धे कीदृशाः विचाराः विराजन्ते। वेदेभ्यः आरभ्य इदानीं पर्यन्तं संस्कृतसाहित्ये पर्यावरणसम्बन्धिनी संचेतना बाहुल्येन राजते।
भारतीयसंस्कृतौ महर्षिभिः पर्यावरणसंरक्षणस्य कृते बहवः उप‌ायाः परिकल्पिताः। पर्यावरणस्य सर्वे अवयवाः सन्तुलिताः सुव्यवस्थिताश्च भवेयुः इति तथ्यं प्रदर्शयति अथर्ववेदस्यायं मन्त्रः-
यस्यां समुद्रा उत सिन्धुरापो यस्यामन्नं कृष्टयः सम्बभूवुः।
यस्यामिदं जिन्वति प्राणदेजत् सा नो भूमिः पूर्वपेये दधातु।।
पर्यावरणं द्विविधम्-प्राकृतिकपर्यावरणं सांस्कृतिकपर्यावरणञ्च। प्राकृतिकपर्यावरणस्य अन्तर्गते पञ्चमहाभूतानि वनस्पतयः, जीवजन्तवश्च समाहिताः सन्ति। सांस्कृतिकपर्यावरणस्य अन्तर्गते मानसिक-बौद्धिक-आध्यात्मिकप्रभृतितत्त्वानि आगच्छन्ति।
संस्कृतसाहित्ये प्राकृतिकपर्यावरणं प्रति समादरस्य संरक्षणस्य च महती परम्परा विद्यते। प्राकृतिकपर्यावरणेऽपि वृक्षाणां महत्त्वं संरक्षणञ्च प्रति चेतना धर्म-दर्शन-साहित्य-व्याकरण-कलासु च चिरकालादेव परिलक्षिता। अस्माकं संस्कृतौ पर्यावरणसंरक्षणार्थं वनस्पतिलोकस्य सुरक्षा परमावश्यकी। तत्त्वद्रष्टारो ऋषयः सर्वप्रथमं वनस्पतिनां यथार्थं ज्ञानं प्राप्तवन्तः। तत्पश्चात् ते कथयन्ति स्म-गृहस्थानां, मुनीनां, तपस्विनां, गुरुकुलानाम्, आश्रमवासिणां, साधकानां, कवीनां, दार्शनिकाणां, गवेषकाणां, चिकित्सकानां, परिशुद्धवातावरणस्य च कृते वनस्पतयो महोपयोगिनः भवन्ति। वनस्पतीनां महत्त्वातिरेकं विलोक्य मनीषिभिः तेषां भूयिष्ठं धार्मिकं महत्त्वं निरूपितम्।
न केवलं वैदिकसाहित्ये अपितु लौकिकसंस्कृतवाङ्मये अपि अस्माकं पूर्वजैः मनीषिभिः च पुरातनकालादेव वृक्षाणां महत्त्वं प्रामुख्येन प्रतिपादितम्।अतएव संस्कृतसाहित्ये वृक्षाः अस्माकं धर्मस्य, विभिन्नसंस्काराणां सामाजिक-सांस्कृतिक-क्रियाकलापनाञ्च धार्मिकास्थायाः प्रतीकरूपे वर्णिताः। वैदिककालादेव अश्वत्थ-उदुम्बर-प्लक्ष-न्यग्रोध-आम्रवृक्षाणां पल्लवाः धार्मिकमाङ्गलिककृत्येषु च शोभना अभिमता। यथा अग्निसोमसू्र्यादीनां देवत्वं वेदेषु स्वीकृतं तथैव वृक्षाणाम् अपि देवत्वं स्वीकृत्य स्थाने-स्थाने वृक्षाणां स्तवनं कृतम् ऋषिभिः। यथा-‘नमो वृक्षेभ्यः’ , ‘वृक्षाणां पतये नमः ’, ‘नमो वन्याय च ’।
ऋग्वेदे तु एकं सम्पूर्णं सूक्तं वनदेवतायै प्रस्तुतं यत्र प्रभूतान्नयुता अरण्यानी सर्वेषां जन्तूनां मातृरूपेण वर्णिता।मन्त्रद्रष्टारः ऋषयः तथ्यमिदं सम्यग् रूपेण जानन्ति यत् वृक्षाः लताश्च न केवलं पुष्पैः फलैः काष्ठादिभिश्च विश्वं समृद्धं कुर्वन्ति अपितु प्राणदायकवायुना पर्यावरणमपि माधुर्यमयं कुर्वन्ति। अत एव वृक्षाः सर्वथा संरक्षणीयाः। न केवलं संरक्षणीयाः अपितु नूतनवृक्षाः अप्यारोपणीया।
वृक्षाणां संरक्षणार्थं संस्कृतसाहित्ये वृक्षाः मनुष्यस्य पुत्रवद् वर्णिता। मत्स्यपुराणे कथितम् अस्ति-‘दशपुत्रसमो द्रुमः’। ज्ञानिनः सदैव वृक्षैः सह पुत्रवद् व्यवहरन्ति। सानुरागं तेषां रोपणं, संरक्षणं, पोषणं, विकासं विस्तारं च कुर्वन्ति। महाभारते एतत्सम्बन्धे स्पष्टनिर्देशाः प्राप्यन्ते-
वृक्षादयः पुत्रवद्रक्ष्या वृक्षास्तारयन्ति परत्र च।
तस्मात्तडागे सद्वृक्षा रोप्याः श्रेयार्थिना सदा॥
पुत्रवत्परिपाल्याश्च पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः।
यथा पुत्रः ‘पुम्’ नामकनरकात् स्वपितरं तारयति तथैव वृक्षोऽपि स्वरोपयितारं त्रायते महतोभयात्। श्रीमद्भागवतमहापुराणं प्रतिपादयति यत् यो नरः एकम् अश्वत्थम्, एकं पिचुन्दम्, एकं न्यग्रोधं, दशचिञ्चिणीं, त्रयं कपित्थबिल्वामलकं, पञ्चाम्रवृक्षान् आरोपयति स कदापि नरकं न याति-
अश्वत्थमेकं पिचुन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दशचिञ्चिणीम्।
कपित्थबिल्व‌ामलकं त्रयं च पञ्चाम्रवापी नरकं न गच्छेत्॥
पर्यावरणप्रदूषणनिवारणाय वृक्षारोपणस्य महती आवश्यकता वर्तते तथ्यमिदं वैज्ञानिकाः अपि स्वीकुर्वन्ति। अत एव वैदिकः ऋषिः वदति-‘वनस्पतिं वन आस्थापयध्वम्’ । चाणक्यनीतिदर्पणे साधुप्रतिपादितं यत् एकेनैव सुवृक्षेण सम्पूर्णं वनं पर्यावरणञ्च आनन्दमयं सुवासितं च विधीयते। भारतीयपरम्परानुसारं शास्त्रानुसारञ्च वृक्षाः मानवजीवनस्य आधाराः सन्ति। व्यवहारेणापि सिध्यति तथ्यमिदम्। पर्यावरणप्रदूषणेऽस्मिन् जगति पर्यावरणसंरक्षणं सर्वेषामेव चिन्ताकरः विषयः वर्तते। अत्र वृक्षाः पर्यावरणस्य महत्त्वपूर्णसंरक्षकाः वर्तन्ते। पर्यावरणस्य संतुलनार्थं नियमितरूपेण वृष्ट्यर्थं जलवायुनियमनार्थं भूमिक्षरण-निवारणार्थं च वृक्षाणां संरक्षणं संस्कृतसाहित्ये सुतरां प्रतिपादितम्। अस्मिन् साहित्ये वृक्षच्छेदनं निषिद्धम्। यजुर्वेदे पर्यावरणशुद्धिम् अभिलक्ष्यैव औषधीनां हिंसा निषिद्धा-‘मोषधीर्हिंसी’ ।
जैवसंरक्षणस्य कृतेऽपि संस्कृतसाहित्ये विपुलसन्दर्भाणि प्राप्यन्ते। यजुर्वेदस्य एकस्मिन् मन्त्रे ऋषिः प्रार्थयति-‘यजमानस्य पशून् पाहि’ । अथर्ववेदे तु कथितमस्ति यत् वन्यपशवः तु रुद्रस्य संरक्षणे सन्ति। यदि एषा वार्ता अस्ति तर्हि वन्यपशूनां संरक्षणम् आवश्यकम्। अभिज्ञानशाकुन्तलमपि कथयति-‘आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यो न हन्तव्यः’।
बादरायणश्रीकृष्णद्वैपायनव्यासेन पर्यावरणसन्तुलनाय वनानां जन्तूनाञ्च महत्त्वं प्रतिपादयति महाभारतस्य उद्योगपर्वणि-
निर्वनो वध्यते व्याघ्रो निर्व्याघ्रः छिद्यते वनम्।
तस्माद् व्याघ्रो वनं रक्षेद् वनं व्याघ्रं च पालयेत्॥
आकाशतत्त्वं पर्यावरणस्य प्रधानत्त्वरूपेण विराजते। वेदेषु आकाशस्य वर्णनम् अन्तरिक्षरूपेण प्राप्यते। पितृरूपेण आकाशतत्त्वस्य चर्चा पदे पदे विराजते। पितरं प्रति यथा आचरणीयं तथैव आकाशतत्त्वं प्रति अपि। यजुर्वेदे ‘द्यौशान्तिरन्तरिक्षं शान्तिः’ इति मन्त्रे पर्यावरणसन्तुलनाय तस्य रक्षणाय चोद्घोषः प्राप्यते। सम्प्रति जनाधिक्याद् विविधवैज्ञानिककोपकरणप्रयोगाद् ध्वनिविस्तारकयन्त्रस्थप्रचुरयोगाच्च ध्वनिप्रदूषणेन आकाशं प्रदूष्टम्। ध्वनिप्रदूषणनिराकरणाय निम्नलिखितो निरुक्तोद्धृतः ऋग्वेदीयो मन्त्रः विशेषरूपेण द्रष्टव्योऽस्ति-
भद्रं वद दक्षिणतो भद्रमुत्तरतो वद।
भद्रं पुरस्तान्नो वद भद्रं पश्चात्कपिञ्जलः॥
कदाचिज्जनाः परस्परं सम्भाषणे आसुरीवाचमश्रित्य कोपाग्निशुष्कैः संतापकारिभिः शब्दैः पर्यावरणं दूषयन्ति। तदा वाग्जन्यं दोषमपाकर्तुं शुद्धा एव वाचः प्रयोक्तव्याः। यथा चोक्तं वेदे-
इयं या परमेष्ठिनी वाग्देवी ब्रह्मसंशिता।
ययैव संसृजे घोरं तथैव शान्तिरस्तु नः।।
सम्प्रति वायुतत्त्वम्।शुद्धेन वायुना लोके प्राणिनश्चिरं जीवनं धारयन्ति। अत एव दुर्गन्धविकारयुक्तो वायुः सर्वदा शोधनम् अपेक्ष्यते। महाकविकालिदास्तु ‘यया प्राणिनः प्राणवन्तः’ इति उदीर्य वायोर्जीवने कियान् महिमा विद्यत इति प्रतिपादितवान्।वेदेषु बहुशो वायोः अनाविलत्वम् अभ्यर्थमानः ऋषिः कथयति यत् समन्तात् निर्दोषाः सगन्धाः वाताः वान्तु। लोके शुद्धः प्रवहन् गन्धवहः सर्वरोगहरो भवति। शुद्धवायुः पितेव अस्मान् पाति, भ्रातेव संभरणं करोति, मातेव निर्माति तनोति च जीवनवृद्धिं लोके चिरं स्थातुं प्रेरयति। जीवनपीयूषनिधिरूपा वायवः सर्वप्राणिनां प्राण‌ाधाराः। यथा-
‘वात आ वातु भेषजं शम्भु मयोभु नो हृदे।प्र ण आयूँषि तारिषत्॥
उत वात पितासि न उत भ्रातोत नः सखा।स नो जीवातवे कृधि॥
यददो वात ते गृहेऽमृतस्य निधिर्हितः।ततो नो देहि जीवसे॥‘
अयं वायौ अन्तर्हितः अमृतस्य निधिः प्राणवायुः वर्तते। अयमेव शारीरिक-मलानि विनाशयति प्राणांश्च प्रयच्छति। वेदमन्त्रैः इदमपि संसूच्यते यत् प्रदूषिते व‌ायौ श्वासग्रहणेन मनुष्यः अल्पजीवी शुद्धे वाते च श्वासग्रहणेन भवति दीर्घजीवी। वेदमन्त्राः निर्दिशन्ति-
द्वाविमौ वातौ वात आ सिन्धोरा परावतः।दक्षं ते अन्य आ वातु परान्यो वातु यद्रपः॥
आ वात वाहि भेषजं वि वात वाहि यद्रपः।त्वं हि विश्वभेषजो देवानां दूत ईयसे॥
आ त्वमागमं शान्तातिभिरथो अरिष्टतातिभिः। दक्षं ते भद्रमाभार्षं परा यक्ष्मं सुवामि ते॥
अग्नितत्त्वम्। अग्निरियं पञ्चतत्त्वेषु एकः तेजसः प्रतीकः। सृष्टेः नियमनार्थं अग्नितत्त्वस्य सन्तुलनम् आवश्यकम्।यजुर्वेदः कथयति यद् अग्निः जीवनं पावयति। ऋग्वेदानुसारम् अग्निः दूषितान् पदार्थान् विनाशयति।
मानवजीवने जलस्य महत्त्वं सर्वातिशायि वर्तते। अत एव अथर्ववेदस्य द्वादशतमे काण्डे ऋषिः कथयति यत् अस्मच्छरीरपुष्ट्यर्थं शुद्धाः आपः प्रस्रवन्तु अप्रियाणि स्वादशून्यानि अस्वास्थ्यकराणि च जलानि दूरं गच्छन्तु। वेदेषु अपवित्रेण जलेन पवित्रजलमेलनं निषिद्धम्। जलप्रदूषणं निषेधयन् वैदिक ऋषिः वदति-‘माऽपो हिंसी’। जलं प्रति आदरस्य भावना प्रसरेद् अस्मदर्थम् अथर्ववेदे तथ्यमिदं स्थापितमस्ति यत् जले ईश्वरीयशक्तेः निवासः वर्तते-‘यासु देवीष्वधि देव आसीत्’। जलप्रदूषणस्य समस्या चिन्तायाः कारणं वर्तते। प्रदूषितजलपानेन मनुष्याः, पशवः, वृक्षाश्च रोगपीडिताः भवन्ति।संस्कृतसाहित्ये जलं देवस्वरूपेण वर्णितमस्ति। अस्मिन् साहित्ये नद्याः पूजायाः विधानम् अस्ति। गङ्गायाः सम्बन्धे उक्तमस्ति-‘गङ्गे तव दर्शनान्मुक्तिः’। पद्मपुराणं तु गङ्गादिपवित्रनदीनां प्रदूषणं परमभयावहम् अक्षम्यपापं मन्यते-
‘मूत्रं वाथ पुरीषं वा गङ्गातीरे करोति यः।
न दृष्टा निष्कृतिस्तस्य कल्पकोटिशतैरपि॥
श्लेष्माणं वापि निष्ठीवं दूषिकाङ्गं वाऽश्रु वा मलम्।
गङ्गातीरे त्यजेद् यस्तु स नूनं नारकी भवेत्॥‘
सम्प्रति पृथिवीतत्त्वम्। पृथिवी तु प्राणिनां कृते आधारभूता। अन्नादिभोज्यपदार्थां गवादिसम्पदां च धारयित्री पृथिवी वर्तते। ऋषिः कथयति-‘सा नो भूमिर्गोष्वप्यन्ने दधातु’।पृथिवीतत्त्वस्य प्रदूषणं प्रलयंकारि एव भविष्यति। प्रदूषणस्यास्य निरोधार्थम् एव वैदिक ऋषिः वदति-‘मा ते विमृग्वरि मा ते हृदयमर्पिपम्’। पृथिवीतत्त्वस्य संरक्षणाय एव पृथिवी मातृरूपेण प्रकल्पिता। अथर्ववेदे ऋषिः कथयति-‘माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः’।
संस्कृतसाहित्ये पर्यावरणस्य शुद्ध्यर्थं यज्ञस्य महनीयं महत्त्वम् अङ्गीकृतम्। भारतीयसंस्कृतौ यज्ञानुष्ठास्य महत्त्वम् अत्यधिकं विद्यते। वेदवेदाङ्गेषु यज्ञनिष्पादनस्य सविस्तरं विधयः वर्णिताः सन्ति। यदा तु घृतमिश्रिता आहुतयो यज्ञकुण्डे प्रदीयन्ते तदा तदुत्थितो धूमः वायुम्, आकाशम्, पृथिवीं सकलञ्च वातावरणं शोधयति सुगन्धितञ्च विदधाति। अत एव पर्यावरणसंरक्षणार्थम् अग्निहोत्रस्यापि महत्त्वं सर्वैरपि ऋषिभिः स्वीक्रियते। वेदेषु परमात्मना प्रतिपदं यज्ञादेशो दत्तः। पर्यावरणं शोधयितुं वेदेषु यज्ञानां भृशं विधानं लभ्यते। संस्कृतसाहित्ये यज्ञस्य महत्त्वं वर्णयद्भिः प्रोक्तमस्ति-‘यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म’।
वैदिककाले अस्माकं शास्त्रकारैः ऋषिभिश्च पर्यावरणस्य संरक्षणार्थं परिष्करणार्थञ्च अतीव उत्तमा प्रक्रिया आविष्कृता। विभिन्नगुणयुक्तानां सुगन्धितपदार्थानां होनान् आविर्भूतः यज्ञीयधूमः पर्यावरणस्य रक्षणं करोति। यज्ञानुष्ठानद्व‌ारा सर्वासां समस्यानां समाधानं सञ्जायते।पर्यावरणसंरक्षरणार्थं यज्ञानां महत्त्वं विद्वद्भिः स्वीकृतम्। आधुनिकाः वैज्ञानिकाः अपि दृढं विश्वसन्ति यत् वायुमण्डले विद्यमानविषाक्तगैसीयपदार्थानां विभिन्नरोगजीवाणुनां च विनाशाय यज्ञीयवह्नयः एव समर्थाः सन्ति। वस्तुतः यज्ञे प्रयुक्तपदार्थानां विविधरासायनिकपरिवर्तनं भवति। साधारणतया यज्ञाग्नेः तापः पञ्चाशदधिकस्य द्विशतस्य षट्शतस्य च डिग्रीसेल्सयस्य च मध्ये तिष्ठति। यज्ञे प्रज्वलितपदार्थानां तापे द्वादशशतस्य त्रयोदशशतस्य डिग्रीसेल्सियसस्य च मध्ये वृद्धिः जायते। पदार्थेषु उपस्थितहाईड्रोजनः वायुमण्डलस्य आक्सीजनेन सह संयुज्य अधिकमात्रायां वाष्पस्य सर्जनं करोति। वसायुक्तत्वाद् यज्ञीयघृतं यज्ञीयानाम् इन्धनानां सेल्यूलोजस्य तीव्रदहने सहायकं भवति। अस्याः अभिक्रियायाः प्रादुर्भूतस्य हाईड्रोकार्बनस्यापि शनैः शनैः दहनं भवति यत्फलस्वरूपं मिथाईलस्य इथाइलस्य, अल्कोहलस्य, फार्मिकाम्लस्य एसिटिकाम्लस्य च निर्माणं भवति। अस्यां प्रक्रियायां सुगन्धितपदार्थाः वाष्पीकृताः भूत्वा वायुना सह प्रसरन्ति विस्तृतक्षेत्रं च सुरभयन्ति। तदनन्तरं सूर्यस्य प्रकाशे रासायनिकक्रिया आरभ्यते।सुगन्धितानां धूमयुक्तानां पदार्थानां रासायनिकं संगुणनम् उपचयनं अपचयनं च भवति। अपचयनक्रियाद्वारा वायुमण्डले ऋणविद्युतीयावेशस्य आधिक्यं सञ्जायते। तदनु या वृष्टिः भवति तस्याः जलं सुतरां शुद्धं स्वास्थ्यप्रदं कीटाणुनाशकं च भवति। अनेन वारिणा सम्पूर्णवनस्पतिजगतः हरित्वं परिवर्धते।
सांस्कृतिकपर्यावरणस्य संरक्षणार्थं संस्कृतसाहित्ये पर्याप्तसङ्केताः विराजन्ते। भोगस्य प्रवृत्तिरेव सांस्कृतिकप्रदूषणस्य मूलकारणम्। भोगसंस्कृतिः त्याज्या ऋषीणां मते। अत एव ईशोपनिषदि कथितम् अस्ति-
‘ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम्॥‘
त्यागभावेन भोक्तव्यम्। परकीयवस्तून् प्रति न कदापि लोभः कर्तव्यः। संस्कृतसाहित्ये धर्मत्त्वस्य स्थापना वर्तते। धर्मातिक्रमेण लब्धा अपि सिद्धिः न चिराय भवति। धर्मस्यान्तर्गते यानि तत्त्वानि सन्ति तेषां यदि आचरणं सम्यक्रूपेण भवति तदा धार्मिकपर्यावरणं संरक्षितं भविष्यति। ‘धर्मं चर’ इति उपनिषद्वाक्यं तु वर्तते एव। सत्यं तु साक्षाद्धर्मरूपः। सत्यस्य सम्बन्धे अथर्ववेदे उक्तमस्ति-‘तपनो अस्मि पिशाचानाम्’ अर्थात् सत्यरूपः अग्निः राक्षसान् किंवा वैचारिकप्रदूषकतत्त्वानि अपाकरोति। वेदाः सदाचारपालनस्य शिक्षां ददति। सदाचरणशीलाः जनाः अनाचारयुक्तं पर्यावरणं दूरीकुर्वन्ति। आसक्तिः सर्वविधपर्यावरणप्रदूषणस्य मूले आस्ते। अत एव वेदाः उपदिशन्ति-मनुष्येण सदा अनासक्तिभावनया कर्म कार्यमिति। वेदवाक्यमस्ति-
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे॥
बौद्धिकपर्यावरणस्य संरक्षणार्थाय वैदिक ऋषिः वदति-‘याश्च पश्चामि यांश्च न तेषु मा सुमतिं कृधि’। साम्प्रतं मनसः प्रदूषणं दरीदृश्यते। यस्य मनः प्रदूषितं सञ्जायते स श्रेयं परित्यज्य प्रेयं प्रति धावति। अस्मात् कारणादेव विभिन्नप्रदूषणानि भवन्ति। यदि मनसः प्रदूषणस्योपरि नियन्त्रणं भविष्यति तदा तु पर्यावरणसंरक्षणं स्वयमेव भविष्यति। मानसिकपर्यावरणस्य संरक्षणाय ऋषिः वदति-‘तन्मे मनः शिवसङ्कल्पस्तु’। शिवसङ्कल्पना हि भारतीयसंस्कृतेः मूलतत्त्वेषु अन्यतमा। ‘सहृदयं सौमनस्यम्’ प्रभृतयः मन्त्राः पारिवारिकपर्यावरणस्य संरक्षणाय आवश्यकाः। ‘सं गच्छध्वं सं वदध्वं..’ प्रभृतयः मन्त्राः सामाजिकपर्यावरणस्य संरक्षणार्थाय आवश्यकाः।
स्पष्टं यत् अस्माकं संस्कृतसाहित्ये पर्यावरणस्य सर्वाणि अङ्गानि वर्णितानि तेषां महत्त्वं जनकल्याणाय विश्वकल्याणाय च उद्घाटितम् अस्ति।पर्यावरणप्रदूषणमुक्तये साधनानि अपि संस्कृतसाहित्ये वर्णितानि सन्ति।
वस्तुतः भारतीयसंस्कृतौ सर्वविधपर्यावरणस्य संरक्षणार्थं सुदृढा उपायाः निर्दिष्टाः सन्ति। अस्यां संस्कृतौ सर्वत्र ईश्वरस्य अस्तित्वं स्वीक्रियते-‘ईशावास्यमिदं सर्वं यत् किञ्च जगत्यां जगत्’। अतः सर्वं पूज्यम्-पृथिवी पूज्या, आकाशः पूज्यः, जलं पूज्यं, वायुः पूज्यः, सूर्यचन्द्रादयः पूज्याः। वृक्षादयः अपि पूज्या।